(vasep.com.vn) Thị trường thủy sản thế giới ngày 18/9 ghi nhận nhiều diễn biến đáng chú ý về thương mại, nguồn cung và chính sách quản lý. Mỹ tiếp tục gia tăng các công cụ kiểm soát thương mại và xuất xứ, trong khi Nga đẩy mạnh chuyển hướng xuất khẩu sang châu Á và BRICS. Các yêu cầu về truy xuất, phát thải và quản lý nghề cá tại Mỹ, EU cũng tiếp tục được siết chặt. Bên cạnh đó, Canada ghi nhận xuất khẩu thủy sản sang Việt Nam tăng mạnh trong 8 tháng đầu năm 2026.
1. Mỹ: dự luật cho phép áp thuế tới 100% với các nước mua năng lượng Nga đã qua Quốc hội – tôm Ấn Độ đứng trước một rủi ro thuế mới. Hạ viện Mỹ ngày 16/9 thông qua Đạo luật Trừng phạt Nga và Iran năm 2026 với tỷ lệ 262–159, sau khi Thượng viện đã thông qua trước đó; văn bản đang chờ Tổng thống ký. Dự luật trao quyền áp thuế tới 100% đối với các nước thuộc nhóm mua lớn năng lượng Nga, trong đó Ấn Độ là một đối tượng có thể chịu tác động. Reuters xác nhận đây là quyền áp thuế, không phải mức thuế 100% tự động có hiệu lực ngay.
Đối với tôm Việt Nam: đây là diễn biến cần theo dõi rất sát. Ấn Độ là đối thủ lớn tại Mỹ; nếu Mỹ thực sự kích hoạt mức thuế bổ sung, tương quan cạnh tranh tôm sẽ thay đổi mạnh.
2. Nga: thương mại thủy sản với BRICS tăng khoảng 40%; Nga muốn tiếp tục chuyển luồng xuất khẩu sang các thị trường này. Tại Diễn đàn Công nghiệp Thủy sản Quốc tế ở St. Petersburg, Nga cho biết các nước BRICS chiếm 59,2% lượng và 52,4% giá trị xuất khẩu thủy sản Nga năm 2025. Ước tính trung hạn, Nga có thể tăng thêm khoảng 2 tỷ USD/năm xuất khẩu sang nhóm thị trường này, với Trung Quốc, Brazil và UAE được xem là các đầu ra nhiều tiềm năng.
Một đề xuất mới tại diễn đàn là xây dựng tiêu chuẩn chứng nhận sinh thái chung cho thủy sản BRICS, tương thích các nguyên tắc quốc tế nhưng phù hợp điều kiện của các nước thành viên. Đây mới là đề xuất, chưa phải tiêu chuẩn được áp dụng.
Đối với Việt Nam: cần chú ý cả hai chiều. Nga có thể trở thành nguồn cung cá thịt trắng, cua và nguyên liệu lớn hơn cho châu Á; đồng thời việc Nga tăng mạnh hiện diện tại Trung Quốc tạo thêm cạnh tranh ở cá thịt trắng và hải sản giá trung bình.
3. Nga mở thêm tuyến thủy sản hướng về châu Á: cá tuyết từ Murmansk đang được vận chuyển tới Busan. Fishnews ngày 17/9 cho biết Dalreftrans thuộc FESCO hiện không chỉ đưa cua mà cả cá tuyết từ Murmansk tới Busan. Doanh nghiệp cũng phát triển các tuyến mới cho cá minh thái Viễn Đông và vận tải đường sắt trực tiếp.
Một chi tiết đáng chú ý về cước: vận chuyển theo hợp đồng hiện chiếm 29% lượng thủy sản của Dalreftrans, từ mức gần như bằng 0 năm 2019; giá hợp đồng có thể thấp hơn giá giao ngay khoảng 10–20%, tùy lượng hàng.
Đối với doanh nghiệp Việt Nam: việc Nga hoàn thiện hành lang lạnh sang Đông Bắc Á có thể làm nguồn cá tuyết, cá minh thái và cua Nga tiếp cận các trung tâm chế biến châu Á thuận lợi hơn, ảnh hưởng cả nguồn nguyên liệu và cạnh tranh cá thịt trắng.
4. Nga đặt vấn đề xây dựng luật về chuỗi lạnh liên tục cho thủy sản. Cũng tại diễn đàn St. Petersburg, doanh nghiệp logistics và dịch vụ ăn uống phản ánh vẫn xảy ra đứt quãng nhiệt độ khi chuyển hàng giữa tàu – đường sắt – xe tải – trung tâm phân phối. Một đề xuất được đưa ra là xây dựng luật liên bang quy định trách nhiệm từng mắt xích từ khai thác đến bán lẻ.)
Đây chưa phải quy định mới nhưng đáng theo dõi đối với doanh nghiệp giao thương với Nga, vì nếu hình thành luật, yêu cầu dữ liệu nhiệt độ và trách nhiệm chuỗi lạnh sẽ chặt hơn.
Đề xuất quy định trách nhiệm từng mắt xích từ khai thác đến bán lẻ, đảm bảo chuỗi lạnh liên tục
5. Cá ngừ: IATTC thông qua cơ chế quản lý tạm thời cho cá ngừ vây xanh Thái Bình Dương nhưng tiếp tục chưa đạt đồng thuận với cá ngừ nhiệt đới. Ủy ban Cá ngừ Nhiệt đới Liên Mỹ đã thông qua cơ chế quản lý tạm thời đối với cá ngừ vây xanh Thái Bình Dương và một biện pháp liên quan cá ngừ albacore Nam Thái Bình Dương. Tuy nhiên, sau nhiều năm thảo luận, IATTC tiếp tục hoãn cơ chế quản lý đối với nhóm cá ngừ nhiệt đới.
Đối với cá ngừ Việt Nam: diễn biến liên quan trực tiếp hơn tới nguồn cá ngừ từ Đông Thái Bình Dương. Việc chưa có cơ chế quản lý dài hạn cho nhóm nhiệt đới tiếp tục tạo yếu tố bất định đối với nguồn cung cá ngừ vằn và cá ngừ vây vàng từ khu vực này.
6. TUNA 2026 kết thúc với áp lực giảm phát thải được đẩy ngược về phía nhà cung cấp. Tổng kết ngày cuối của hội nghị cho thấy các tập đoàn chế biến lớn đang yêu cầu chuỗi cung ứng tham gia sâu hơn vào việc giảm dấu chân carbon. Đồng thời, khối lượng cá ngừ theo chương trình MSC được dự báo tăng 39%, cho thấy nguồn nguyên liệu có chứng nhận đang mở rộng nhanh.
Đối với doanh nghiệp cá ngừ Việt Nam: sau TUNA 2026, bức tranh yêu cầu thị trường rõ hơn: ngoài IUU và truy xuất, người mua đang đi tiếp sang dữ liệu phát thải, nguồn nguyên liệu có chứng nhận và trách nhiệm của nhà cung cấp.
7. Mỹ: dự luật giảm đánh bắt không chủ đích vượt qua Ủy ban Thương mại Thượng viện. Dự luật yêu cầu NOAA và Hội đồng Quản lý Nghề cá Bắc Thái Bình Dương xây dựng tiêu chuẩn đối với lưới kéo tầng giữa, trang bị hệ thống phát hiện tiếp xúc đáy biển và thiết bị loại cá hồi khỏi lưới; đồng thời tăng nghiên cứu và minh bạch dữ liệu đánh bắt không chủ đích. Dự luật hiện chuyển sang Thượng viện xem xét.
Tác động trực tiếp tới thủy sản Việt Nam nhỏ, nhưng đây là một phần của xu hướng Mỹ tăng yêu cầu về phương thức khai thác, tác động hệ sinh thái và giám sát nghề cá.
8. EU: Nghị viện yêu cầu Ủy ban châu Âu đề xuất sửa Chính sách Nghề cá Chung. Nghị viện châu Âu ngày 17/9 bỏ phiếu yêu cầu Ủy ban châu Âu đưa ra đề xuất sửa đổi chính sách nghề cá. Đánh giá trước đó chỉ ra các vấn đề gồm đội tàu già hóa, chi phí hoạt động tăng và tiếp cận cơ hội khai thác, trong khi tiến độ đạt mục tiêu bền vững thấp hơn kỳ vọng.
Đây là quá trình chính sách nội khối chứ chưa phải thay đổi điều kiện nhập khẩu. Tuy nhiên, nếu EU điều chỉnh quản lý khai thác và nguồn cung nội địa, tác động sau đó có thể truyền sang nhu cầu nhập cá thịt trắng và hải sản. Nguyên nhân lớn là vụ cá cơm Peru yếu
10. Ấn Độ: tiêu thụ thủy sản trong nước tăng, tỷ lệ mua trực tuyến ngày càng lớn. Minato sáng 18/9 đưa xu hướng này lên trang đầu sau một hội thảo chuyên ngành: thị trường tiêu dùng thủy sản nội địa Ấn Độ đang mở rộng đồng thời với sự gia tăng của kênh mua hàng trực tuyến
Nếu thị trường nội địa Ấn Độ hấp thụ thủy sản tốt hơn trong lúc xuất khẩu sang Mỹ đối mặt rủi ro thuế, doanh nghiệp Ấn Độ có thêm một kênh điều tiết nguồn cung thay vì toàn bộ lượng hàng phải chuyển sang các thị trường xuất khẩu khác.
11. Canada tăng mạnh bán thủy sản vào Việt Nam: 8 tháng đạt 43,2 triệu USD, tăng 28,2%. Việt Nam hiện là thị trường thủy sản lớn thứ 7 của Nova Scotia. Cua tuyết là sản phẩm dẫn đầu của tỉnh này vào Việt Nam; tiếp theo là tôm hùm. CPTPP tiếp tục hỗ trợ khả năng tiếp cận thị trường.
Đây là một tín hiệu đáng chú ý về vai trò ngày càng lớn của Việt Nam như thị trường nhập khẩu và trung tâm tiêu thụ/chế biến thủy sản, đặc biệt đối với cua, tôm hùm và nguyên liệu cao cấp.