VASEP và doanh nghiệp thủy sản kiến nghị Chính phủ tháo gỡ nút thắt từ vùng nguyên liệu đến thị trường xuất khẩu

Cuộc làm việc của Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc với các Hiệp hội, Doanh nghiệp tiêu biểu ngành hàng nông, lâm, thủy sản

Sáng 25/9, tại Trụ sở Chính phủ, Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc làm việc với các hiệp hội, doanh nghiệp tiêu biểu ngành hàng nông, lâm, thủy sản. Cuộc làm việc diễn ra trong bối cảnh xuất khẩu nông, lâm, thủy sản 9 tháng năm 2026 ước đạt 56,3 tỷ USD, tăng 7,8%; riêng thủy sản đạt khoảng 9,17 tỷ USD, tăng 12,3%. Để hoàn thành mục tiêu xuất khẩu 74,212 tỷ USD cả năm, toàn ngành cần đạt thêm gần 18 tỷ USD trong ba tháng cuối năm.

Tại cuộc làm việc, Phó Thủ tướng đề nghị các hiệp hội, doanh nghiệp tập trung phản ánh những khó khăn, điểm nghẽn thực chất và hiến kế cho sự phát triển của từng ngành hàng. Đối với thủy sản, đây là dịp để những vướng mắc đã được VASEP tổng hợp từ thực tiễn vùng nuôi, nhà máy chế biến và hoạt động xuất khẩu được báo cáo trực tiếp tới lãnh đạo Chính phủ và các bộ, ngành.

Phát biểu thay mặt VASEP và cộng đồng doanh nghiệp, Chủ tịch Hiệp hội VASEP ông Đỗ Ngọc Tài cho biết thủy sản Việt Nam hiện đã xuất khẩu tới khoảng 170 thị trường và nằm trong nhóm các ngành hàng xuất khẩu lớn của Việt Nam. Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu thủy sản đạt 11,3 tỷ USD; 8 tháng đầu năm 2026 đạt khoảng 8 tỷ USD, tăng 12%. Bên cạnh tôm, cá tra, cá ngừ, các sản phẩm như cá rô phi, ghẹ, nhuyễn thể có vỏ và tôm hùm đang mở thêm không gian tăng trưởng cho ngành.

Tuy nhiên, để duy trì tăng trưởng và nâng sức cạnh tranh, nhiều nút thắt từ đầu vào sản xuất đến thị trường cần được tháo gỡ đồng bộ.

Cần quỹ đất, vùng nuôi ổn định cho đầu tư dài hạn

Một trong những vấn đề VASEP kiến nghị là đất và mặt nước cho phát triển nuôi trồng thủy sản. Đầu tư vùng nuôi hiện đại đòi hỏi thời gian dài và nguồn vốn lớn cho hệ thống điện, thủy lợi, xử lý nước, công nghệ và truy xuất nguồn gốc, trong khi quỹ đất còn phân tán và thời hạn giao, thuê đất tại nhiều nơi chưa tương thích với nhu cầu đầu tư lâu dài.

VASEP đề nghị xem xét nâng thời hạn thuê đất phục vụ nuôi trồng thủy sản và phát triển nguyên liệu cho chế biến xuất khẩu lên 40–50 năm; đồng thời duy trì, bổ sung quy hoạch diện tích trên bờ, trên sông và mặt biển có khả năng phát triển nuôi trồng thủy sản, cũng như rà soát những diện tích đã giao nhưng chưa được sử dụng hiệu quả.

Từ thực tế ngành cá tra, ông Ong Hàng Văn, Phó Tổng Giám đốc Công ty CP Thủy sản Trường Giang cho biết khó khăn hiện nay không chỉ nằm ở giá nguyên liệu mà còn ở thiếu quỹ đất đủ lớn và ổn định để phát triển vùng nuôi công nghiệp. Nuôi cá tra theo hướng hiện đại cần có ao lắng, hệ thống xử lý nước cấp, xử lý nước thải và tuần hoàn nước; vì vậy doanh nghiệp cần những vùng đất đủ lớn, liền vùng để đầu tư hạ tầng đồng bộ. Doanh nghiệp kiến nghị rà soát quy hoạch vùng nuôi, bổ sung diện tích phù hợp và xây dựng cơ chế thuận lợi hơn cho thuê, tích tụ đất.

VASEP cũng đề nghị có giải pháp dài hạn cho nguồn nhân lực chế biến thủy sản, nhất là tại Đồng bằng sông Cửu Long và các địa phương ven biển, nơi doanh nghiệp ngày càng khó tuyển lao động trực tiếp cho các khâu chế biến sâu và hàng giá trị gia tăng.

Tín dụng và hoàn thuế đang tác động trực tiếp đến dòng tiền

Một nhóm kiến nghị lớn khác liên quan đến vốn và tín dụng. Do đặc thù phải mua nguyên liệu theo mùa vụ, dự trữ, chế biến rồi mới thu tiền từ xuất khẩu, doanh nghiệp thủy sản cần lượng vốn lưu động lớn. Tuy nhiên, việc cấp tín dụng hiện vẫn phụ thuộc nhiều vào tài sản bảo đảm.

VASEP kiến nghị Ngân hàng Nhà nước chỉ đạo các ngân hàng thương mại bố trí hạn mức phù hợp cho doanh nghiệp chế biến – xuất khẩu có đơn hàng và lịch sử tín dụng tốt; đồng thời mở rộng cách đánh giá tín dụng theo dòng tiền, hợp đồng xuất khẩu, hợp đồng liên kết nguyên liệu và chu kỳ sản xuất – xuất khẩu.

Ông Lê Văn Quang, Tổng Giám đốc Tập đoàn Thủy sản Minh Phú cũng phản ánh khó khăn về vốn thu mua tôm nguyên liệu và đề nghị ưu tiên hạn mức tín dụng cho doanh nghiệp xuất khẩu, nông nghiệp và thủy sản. Doanh nghiệp đồng thời kiến nghị tạo thuận lợi hơn cho nhập khẩu tôm nguyên liệu để tận dụng công suất chế biến; đơn giản hóa kiểm tra hàng xuất khẩu theo nguyên tắc quản lý rủi ro; cho phép linh hoạt hơn trong xuất ghép container giữa các công ty thành viên và đẩy nhanh hoàn thuế GTGT.

Ở cấp độ toàn ngành, VASEP phản ánh tình trạng cùng một sản phẩm thủy sản nhưng chính sách thuế GTGT có thể được hướng dẫn và áp dụng khác nhau giữa các địa phương, dẫn tới rủi ro trong lập hóa đơn, khấu trừ và hoàn thuế. Hiệp hội kiến nghị Bộ Tài chính có hướng dẫn thống nhất trên toàn quốc, với các ví dụ cụ thể theo từng sản phẩm và công đoạn sản xuất.

Trao đổi tại cuộc họp, Thứ trưởng Bộ Tài chính Nguyễn Đức Chi khẳng định quy định về VAT phải được áp dụng thống nhất trên toàn quốc và cho biết sẽ chỉ đạo cơ quan thuế, hải quan phối hợp hướng dẫn. Bộ Tài chính cũng ghi nhận việc hoàn thuế tác động trực tiếp đến dòng tiền của doanh nghiệp và cần được xử lý nhanh trên cơ sở hồ sơ minh bạch.

IUU: kiểm soát chặt vi phạm nhưng không để nguyên liệu hợp pháp bị ách tắc

Đối với doanh nghiệp khai thác và chế biến hải sản, những bất cập trong xác nhận, chứng nhận nguồn gốc đang là một trong những vấn đề gây nhiều lo lắng.

Bà Cao Thị Kim Lan, Phó Chủ tịch HĐ Thành viên, Công ty TNHH Thủy Sản An Hải, khẳng định doanh nghiệp hoàn toàn đồng tình và ủng hộ chủ trương chống khai thác IUU; nguồn nguyên liệu muốn giữ được các thị trường lớn phải hợp pháp và truy xuất được. Tuy nhiên, kiểm soát cần đúng đối tượng, đúng yêu cầu của thị trường và bảo đảm nguyên liệu hợp pháp được lưu thông bình thường trong chuỗi sản xuất.

Theo doanh nghiệp, có trường hợp tàu đã được cơ quan chức năng kiểm tra khi cập cảng, sản lượng được giám sát và có biên nhận, nhưng sau khi doanh nghiệp mua nguyên liệu, hồ sơ xin S/C – xác nhận nguyên liệu thủy sản khai thác vẫn có thể gặp vướng mắc vì vấn đề phát sinh ở một khâu trước mà doanh nghiệp không có khả năng kiểm soát. Doanh nghiệp đề nghị các thông tin hợp pháp đã được cơ quan quản lý xác nhận ở khâu trước phải có tính kế thừa ở khâu sau; không nên chuyển toàn bộ rủi ro sang doanh nghiệp đã mua nguyên liệu hợp pháp.

Một kiến nghị khác là việc kiểm soát cần bám sát yêu cầu của từng thị trường. Việt Nam cần tiếp tục chống IUU nghiêm túc, nhưng không nên áp dụng cơ học toàn bộ bộ hồ sơ của EU đối với những thị trường không có cùng yêu cầu, bởi điều này làm tăng thời gian, chi phí và rủi ro cho doanh nghiệp.

Trong báo cáo chung, VASEP cũng kiến nghị rà soát toàn bộ chuỗi từ tàu cá, cảng cá, biên nhận bốc dỡ, S/C đến C/C; nâng cấp hệ thống eCDT để có cơ chế sửa sai có kiểm soát và lưu lịch sử thay đổi; đồng thời tạo điều kiện để doanh nghiệp có thể tra cứu, tiếp cận các chứng từ điện tử cần thiết phục vụ truy xuất.

Đối với nguyên liệu khai thác nhập khẩu, VASEP đề nghị có cơ chế xử lý các chênh lệch khách quan về khối lượng, cho phép xem xét dung sai kỹ thuật phù hợp; tăng quản lý rủi ro, hậu kiểm đối với doanh nghiệp tuân thủ tốt, thay vì yêu cầu giám sát trực tiếp trong mọi trường hợp.

Chủ động hơn trước rủi ro tại thị trường Hoa Kỳ

Hoa Kỳ vẫn là một trong những thị trường thủy sản quan trọng nhất của Việt Nam, nhưng cũng đang tập trung nhiều lớp chính sách về thuế, phòng vệ thương mại và yêu cầu kỹ thuật.

Trong báo cáo chung gửi Phó Thủ tướng, VASEP kiến nghị tăng cường phối hợp giữa Bộ Công Thương, Bộ Ngoại giao, Bộ Nông nghiệp và Môi trường trong ứng phó phòng vệ thương mại; nghiên cứu thành lập nhóm công tác liên ngành về chính sách thương mại Hoa Kỳ, phục vụ cảnh báo sớm, chia sẻ thông tin và xây dựng phương án ứng phó thống nhất. Đồng thời, cần chuẩn bị các kịch bản trung và dài hạn, vừa đa dạng hóa thị trường, vừa duy trì vị trí tại những thị trường lớn, giá trị cao như Hoa Kỳ.

VASEP cũng kiến nghị tăng cường chương trình xúc tiến và bảo vệ thị trường theo từng nhóm thị trường trọng điểm; phối hợp chặt hơn giữa Bộ Công Thương, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Ngoại giao, hệ thống Thương vụ, hiệp hội và doanh nghiệp trong cảnh báo chính sách, tháo gỡ rào cản SPS, phòng vệ thương mại và các vấn đề ảnh hưởng đến tiếp cận thị trường.

Các kiến nghị được Chính phủ giao tổng hợp, xem xét xử lý

Kết luận cuộc làm việc, Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc đánh giá cao những ý kiến trách nhiệm, xây dựng và xuất phát từ thực tiễn của các hiệp hội và doanh nghiệp. Phó Thủ tướng giao Văn phòng Chính phủ tổng hợp, chuyển các bộ, ngành xem xét, xử lý theo thẩm quyền; những vấn đề vượt thẩm quyền báo cáo Chính phủ xem xét. Bộ Nông nghiệp và Môi trường được giao chủ trì xử lý các vấn đề thuộc lĩnh vực ngành và phối hợp với các cơ quan liên quan.

Phó Thủ tướng đồng thời nhấn mạnh cần chuyển từ cách làm sản xuất, cung ứng rồi mới tìm thị trường sang nghiên cứu thị trường để tổ chức sản xuất; doanh nghiệp giữ vai trò trung tâm trong tổ chức sản xuất, chế biến và tiêu thụ, còn Nhà nước tập trung kiến tạo thể chế, hạ tầng và môi trường kinh doanh thuận lợi.

Đối với VASEP và các doanh nghiệp hội viên, cuộc làm việc là cơ hội để những vấn đề rất cụ thể từ vùng nuôi, nhà máy, vốn và thuế đến từng bộ hồ sơ truy xuất và từng thị trường xuất khẩu được đưa trực tiếp tới Chính phủ và các bộ, ngành.

Từ đất cho vùng nuôi cá tra, nguyên liệu cho chế biến tôm, vốn lưu động, hoàn thuế, đến S/C, C/C, IUU và rủi ro thương mại tại Hoa Kỳ, các kiến nghị đều hướng tới một mục tiêu chung: giảm những chi phí và rủi ro không cần thiết, khơi thông nguồn lực cho sản xuất – xuất khẩu và bảo vệ năng lực cạnh tranh của thủy sản Việt Nam.

Phó Thủ tướng cũng khẳng định khi phát sinh khó khăn, vướng mắc, các hiệp hội và doanh nghiệp có thể tiếp tục kiến nghị để được xem xét, xử lý mà không phải chờ đến các cuộc họp định kỳ.

VASEP sẽ tiếp tục làm cầu nối giữa doanh nghiệp và cơ quan quản lý, kịp thời tổng hợp các vướng mắc từ thực tiễn, theo dõi quá trình xử lý kiến nghị và thúc đẩy các giải pháp tháo gỡ cho ngành.