(vasep.com.vn) Nhu cầu thực phẩm thủy sản tiếp tục tăng, nhưng cơ hội không phân bổ đồng đều. Doanh nghiệp có lợi thế sẽ là những đơn vị xác định đúng thị trường tăng trưởng, chuyển nhanh sang sản phẩm phù hợp và đáp ứng được các yêu cầu ngày càng cao về minh bạch, truy xuất và trách nhiệm.
Câu hỏi lớn của thị trường thủy sản hiện nay không còn là nhu cầu có tiếp tục tăng hay không. Theo thông điệp được FAO GLOBEFISH đưa ra tại Vietfish 2026, điều cần quan tâm hơn là tăng trưởng sẽ diễn ra ở đâu, theo hình thức nào và doanh nghiệp sẽ tổ chức sản xuất, thị trường cũng như chuỗi cung ứng ra sao để nắm bắt cơ hội.
Sản lượng lập kỷ lục, nuôi trồng trở thành động lực chính
Báo cáo Hiện trạng Nghề cá và Nuôi trồng thủy sản thế giới 2026 (SOFIA 2026) của FAO ước tính tổng sản lượng thủy sản và nuôi trồng toàn cầu năm 2024 đạt mức kỷ lục 235 triệu tấn. Trong đó có 195 triệu tấn động vật thủy sản và gần 40 triệu tấn tảo.
Điểm đáng chú ý nhất là sản lượng động vật thủy sản từ nuôi trồng lần đầu vượt 100 triệu tấn, trong khi khai thác duy trì ở khoảng 92 triệu tấn và đã dao động trong phạm vi tương đối ổn định từ cuối thập niên 1980. Điều này cho thấy phần tăng trưởng bổ sung của nguồn cung toàn cầu trong những năm tới sẽ chủ yếu đến từ nuôi trồng, thay vì mở rộng khai thác tự nhiên.
Châu Á tiếp tục giữ vị trí trung tâm của chuỗi cung ứng. Khu vực này chiếm khoảng 76% tổng sản lượng động vật thủy sản và tảo toàn cầu; riêng nuôi trồng đóng góp gần 90% sản lượng của thế giới. Quy mô sản xuất lớn, hệ sinh thái chế biến phát triển và khả năng kết nối thương mại khiến châu Á vừa là trung tâm cung ứng, vừa ngày càng trở thành một thị trường tiêu thụ quan trọng.
Tiêu dùng tăng nhưng nhu cầu đang thay đổi
Nguồn cung thực phẩm động vật thủy sản bình quân đầu người toàn cầu hiện đạt khoảng 21,3 kg và được dự báo tăng lên 21,9 kg vào năm 2034. Khoảng 89% sản lượng động vật thủy sản được sử dụng trực tiếp làm thực phẩm, phản ánh xu hướng ưu tiên ngày càng cao đối với nguồn protein thủy sản trong dinh dưỡng và an ninh lương thực.
Tuy nhiên, tăng trưởng về lượng không đồng nghĩa thị trường sẽ tiếp tục tiêu thụ theo cách cũ. Người tiêu dùng đang thay đổi cách mua, cách chế biến và cách đánh giá sản phẩm. Sự phổ biến của cá tra phi lê là một ví dụ điển hình: sản phẩm không thay đổi về bản chất, nhưng tính tiện dụng đã góp phần làm thay đổi thói quen mua cá của người tiêu dùng châu Á, nơi trước đây cá nguyên con chiếm ưu thế.
Cùng với đó, thương mại điện tử, mạng xã hội, nội dung của người ảnh hưởng và các đại sứ thương hiệu đang tác động nhanh đến xu hướng tiêu dùng. Một sản phẩm có thể được thị trường biết tới trong thời gian ngắn nếu được kể đúng câu chuyện, được đặt trong phong cách ẩm thực phù hợp và tiếp cận đúng nhóm khách hàng.
Việt Nam thuộc nhóm năm nhà xuất khẩu lớn nhất
Năm 2024, khoảng 36% sản lượng động vật thủy sản toàn cầu được đưa vào thương mại quốc tế. Gần 230 nền kinh tế tham gia giao dịch, tạo ra khoảng 186 tỷ USD từ các sản phẩm thủy sản; riêng động vật thủy sản đạt khoảng 184 tỷ USD.
Năm quốc gia dẫn đầu xuất khẩu gồm Trung Quốc, Na Uy, Việt Nam, Ecuador và Chile, chiếm khoảng 35% tổng giá trị xuất khẩu toàn cầu. Việt Nam đứng thứ ba với tỷ trọng khoảng 6%, trong đó tôm nuôi và cá tra là hai nhóm sản phẩm chủ lực, tiếp theo là cá ngừ. Ở chiều nhập khẩu, Hoa Kỳ, Trung Quốc, Nhật Bản, Tây Ban Nha và Italy chiếm khoảng 43% tổng giá trị nhập khẩu.
Vị trí này cho thấy Việt Nam đã có chỗ đứng rõ ràng trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Đồng thời, việc Trung Quốc trở thành thị trường nhập khẩu lớn thứ hai và là nước nhập siêu thực phẩm thủy sản từ năm 2022 cho thấy cấu trúc thị trường đang dịch chuyển: các trung tâm sản xuất lớn của châu Á cũng đang gia tăng nhập khẩu cho tiêu dùng nội địa.
Cơ hội thuộc về doanh nghiệp thích ứng nhanh
Kinh nghiệm cá tra Việt Nam cho thấy đa dạng hóa thị trường là một năng lực cạnh tranh cốt lõi. Khi một thị trường phát sinh rào cản hoặc áp lực phòng vệ thương mại, việc mở rộng sang các khu vực khác giúp doanh nghiệp tránh phụ thuộc vào một đầu ra duy nhất. Hiện cá tra đã hiện diện tại hầu hết các châu lục, tạo nền tảng để Việt Nam tiếp tục phát triển sản phẩm và phân khúc mới.
Tuy vậy, tiếp cận thị trường ngày càng phụ thuộc vào tuân thủ và minh bạch. Truy xuất nguồn gốc, an toàn thực phẩm, trách nhiệm xã hội, môi trường và tính hợp pháp của nguyên liệu đang dần trở thành yêu cầu bình thường của thương mại, chứ không còn là lợi thế cộng thêm. Các chuỗi cung ứng có khả năng chống chịu, đa dạng hóa nguồn cung và thích ứng nhanh với gián đoạn địa chính trị, logistics hoặc giá năng lượng sẽ có lợi thế lớn hơn.
Đối với doanh nghiệp Việt Nam, thông điệp hành động là khá rõ: tiếp tục đầu tư vào nuôi trồng bền vững; đa dạng hóa thị trường và sản phẩm; số hóa dữ liệu truy xuất; theo sát thay đổi của người tiêu dùng; đồng thời chuyển từ bán hàng đơn thuần sang xây dựng câu chuyện và giá trị thương hiệu. Tăng trưởng vẫn đang tiếp diễn, nhưng phần cơ hội mà Việt Nam nắm được sẽ phụ thuộc vào tốc độ thích ứng của toàn chuỗi.