(vasep.com.vn) El Niño đang mạnh lên tại Thái Bình Dương và có thể trở thành một trong những yếu tố đáng chú ý nhất đối với ngành thủy sản trong những tháng cuối năm 2026 và đầu năm 2027. Nhưng với ngành tôm, tác động của El Niño không đơn giản là “tốt” hay “xấu”.
Ở mỗi vùng nuôi, cùng một hiện tượng khí hậu có thể tạo ra những kết quả rất khác nhau. Nhiệt độ cao hơn có thể thúc đẩy tốc độ tăng trưởng của tôm trong một số điều kiện, nhưng đồng thời làm giảm oxy hòa tan, thay đổi độ mặn và gia tăng nguy cơ dịch bệnh. Mưa lớn có thể gây ngập và làm loãng nước ao, trong khi hạn hán lại làm tăng độ mặn và tạo áp lực lên nguồn nước.
Đáng chú ý hơn, El Niño còn có thể tác động đến ngành tôm từ một hướng ít được nhìn thấy hơn: nguồn cung bột cá, dầu cá và chi phí thức ăn.
El Niño đang tiếp tục mạnh lên
Theo Trung tâm Dự báo Khí hậu thuộc Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Mỹ (NOAA), El Niño hiện đang tiếp tục mạnh lên. Ngày 10/9, NOAA cho biết xác suất xuất hiện một đợt El Niño rất mạnh trong mùa thu và mùa đông 2026–2027 đã vượt 90%.
Nhiệt độ mặt biển tại khu vực phía Đông xích đạo Thái Bình Dương hiện cao hơn mức trung bình trên 3°C. Một số mô hình dự báo cho thấy El Niño có thể tiếp tục ảnh hưởng sang năm 2027, mặc dù mức độ và thời gian kéo dài vẫn còn bất định.
Điều này quan trọng đối với ngành tôm bởi El Niño không tác động trực tiếp theo một cách giống nhau trên toàn thế giới. Nó làm thay đổi hoàn lưu khí quyển, lượng mưa, nhiệt độ và điều kiện nguồn nước ở từng khu vực.
Nói cách khác, vấn đề không chỉ là “nóng hơn bao nhiêu”, mà là nước sẽ đi đâu, độ mặn thay đổi thế nào và các vùng nuôi có khả năng thích ứng ra sao.
Ecuador: Nước ấm có thể giúp tôm lớn nhanh, nhưng biến động mới là rủi ro
Ecuador là một trong những trường hợp đáng chú ý nhất.
Nhiệt độ cao hơn trong một giới hạn nhất định có thể thúc đẩy tốc độ tăng trưởng của tôm. Tuy nhiên, khi nhiệt độ tăng, nước có khả năng giữ oxy hòa tan thấp hơn, trong khi nhu cầu oxy của tôm lại tăng.
Nếu nhiệt độ, độ mặn và chất lượng nước cùng biến động mạnh, lợi thế về tốc độ tăng trưởng có thể nhanh chóng chuyển thành áp lực đối với sức khỏe tôm.
Tại Ecuador, một rủi ro khác là lượng mưa. Các đợt mưa lớn có thể làm giảm độ mặn, gây ngập ao và làm thay đổi nhanh các thông số môi trường.
Ngành tôm Ecuador đã bắt đầu chuẩn bị cho những kịch bản này. Trước mùa El Niño, Hiệp hội Đối tác Tôm Bền vững và Phòng Nuôi trồng Thủy sản Quốc gia Ecuador đã tổ chức các chương trình tập trung vào chất lượng nước, quản lý ao, tảo và phát hiện sớm rủi ro sức khỏe tôm.
Điều đó cho thấy với một ngành sản xuất quy mô lớn như Ecuador, bài toán khí hậu ngày càng được chuyển từ “ứng phó khi xảy ra” sang “chuẩn bị trước khi xảy ra”.
Ấn Độ: Rủi ro nằm ở nước và mùa mưa
Ấn Độ có một điểm dễ tổn thương khác.
El Niño thường làm tăng nguy cơ gió mùa yếu hoặc thất thường tại Nam Á. Đối với nuôi tôm, điều này có thể ảnh hưởng đến nguồn nước, nhiệt độ và độ mặn tại các vùng nuôi ven biển.
Trong năm 2026, mùa mưa của Ấn Độ đã diễn biến không đồng đều. Một số giai đoạn ghi nhận lượng mưa thiếu hụt đáng kể, trong khi những khu vực khác lại có mưa lớn. Các chuyên gia tại Ấn Độ cũng ghi nhận nhiệt độ cao và điều kiện khô hạn đang tạo thêm áp lực cho nuôi trồng thủy sản.
Một báo cáo tại Andhra Pradesh cho biết nhiệt độ cao liên quan đến El Niño đã làm chậm tăng trưởng tôm, giảm oxy hòa tan và làm gia tăng áp lực dịch bệnh tại một số vùng nuôi. Đây là trường hợp cho thấy tác động của El Niño có thể đi qua nhiều tầng: thời tiết thay đổi → chất lượng nước thay đổi → sức khỏe tôm bị ảnh hưởng → chi phí và rủi ro sản xuất tăng.
Việt Nam: Bài toán lớn nằm ở nguồn nước và độ mặn
Đối với Việt Nam, tác động đáng chú ý nhất cần theo dõi là tại Đồng bằng sông Cửu Long.
Khi lượng nước từ thượng nguồn Mekong giảm và điều kiện khô hạn gia tăng, xâm nhập mặn có thể diễn biến phức tạp hơn. Với các mô hình nuôi tôm phụ thuộc vào nguồn nước tự nhiên, sự thay đổi nhanh của độ mặn có thể tạo áp lực lớn lên hệ thống nuôi.
Điều đáng lưu ý là tôm có thể thích nghi với một khoảng độ mặn nhất định, nhưng thay đổi đột ngột mới là vấn đề đáng lo ngại.
Đây cũng là điểm được chuyên gia khí tượng Reinout van den Born nhấn mạnh tại GSF 2026: không phải bản thân một điều kiện môi trường nhất định gây ra rủi ro lớn nhất, mà là tốc độ và mức độ biến động của các điều kiện đó.
Với Việt Nam, điều này đặt ra yêu cầu theo dõi sát hơn nguồn nước, độ mặn, nhiệt độ và dự báo thời tiết trong từng vùng nuôi, thay vì chỉ dựa vào các ngưỡng môi trường cố định.
Indonesia, Thái Lan: nóng và khô là bài toán mới
Tại Đông Nam Á, Indonesia cũng đang cảm nhận rõ hơn điều kiện khô nóng do El Niño.
Một số khu vực của Indonesia được dự báo có mùa khô kéo dài hơn, trong khi các vùng sản xuất nông nghiệp phải đối mặt với thiếu nước.
Đối với nuôi tôm, nhiệt độ cao và nguồn nước hạn chế có thể làm tăng áp lực lên quản lý ao, đặc biệt khi mật độ nuôi cao.
Thái Lan và Philippines cũng cần theo dõi các biến động tương tự, dù mức độ ảnh hưởng sẽ khác nhau theo từng khu vực.
Điểm chung của các nước Đông Nam Á là ngành tôm ngày càng phải quản lý đồng thời ba vấn đề: nhiệt độ, nguồn nước và sức khỏe tôm.
“Cơn sóng” lớn hơn có thể đến từ bột cá và dầu cá
Nếu tác động tại vùng nuôi là phần dễ nhìn thấy nhất, thì ảnh hưởng đến nguyên liệu thức ăn có thể là phần lan rộng nhất.
Peru thường đóng góp khoảng 20% sản lượng bột cá toàn cầu và là nguồn nguyên liệu quan trọng cho ngành thức ăn thủy sản.
Năm 2026, hạn ngạch khai thác cá cơm mùa đầu tiên tại khu vực Bắc – Trung Peru được đặt ở mức 1,914 triệu tấn. Tuy nhiên, hoạt động khai thác đã nhiều lần bị gián đoạn do tỷ lệ cá non cao và điều kiện biển bất lợi. Đến cuối tháng 4, sản lượng khai thác mới đạt khoảng 439.535 tấn, tương đương 23% hạn ngạch.
FAO cho biết nguồn cung bột cá và dầu cá toàn cầu đã thắt chặt mạnh trong nửa đầu năm 2026. Hạn ngạch thấp hơn tại Peru và Chile, nguồn cung Bắc Đại Tây Dương giảm và rủi ro El Niño gia tăng đã cùng lúc đẩy thị trường vào trạng thái căng thẳng hơn.
Đáng chú ý, giá bột cá loại cao cấp tại Peru đã lên khoảng 2.500 USD/tấn vào tháng 5/2026, so với khoảng 1.400 USD/tấn một năm trước. Giá dầu cá dùng cho thức ăn cũng tăng mạnh.
Đối với ngành tôm, đây là tác động không thể xem nhẹ.
Khi giá thức ăn tăng, chi phí nuôi tăng. Nếu giá tôm nguyên liệu không tăng tương ứng, biên lợi nhuận của người nuôi sẽ bị thu hẹp.
Như vậy, El Niño có thể không làm giảm sản lượng tôm ngay lập tức, nhưng vẫn có thể làm tăng chi phí sản xuất trên toàn chuỗi.
El Niño cũng tạo ra những “người thắng”
Một điểm thú vị là El Niño không tạo ra toàn bộ tác động theo hướng tiêu cực.
Tại một số khu vực, nhiệt độ cao hơn có thể giúp rút ngắn thời gian nuôi hoặc thúc đẩy tăng trưởng tôm nếu chất lượng nước vẫn được kiểm soát tốt.
Ngay cả trong cùng một quốc gia, một vùng nuôi có thể chịu thiệt hại trong khi vùng khác hưởng lợi từ điều kiện thời tiết mới.
Đây là lý do ngành tôm không thể sử dụng một kịch bản El Niño chung cho tất cả các quốc gia.
Ngay cả Ecuador – quốc gia có thể hưởng lợi từ nhiệt độ ấm hơn – vẫn phải chuẩn bị cho rủi ro mưa lớn, biến động độ mặn và chất lượng nước.
Từ dự báo khí hậu đến quản trị trang trại
Điểm quan trọng nhất đối với ngành tôm không phải là dự đoán chính xác El Niño sẽ mạnh đến đâu, mà là sử dụng thông tin khí hậu để đưa ra quyết định sản xuất sớm hơn.
Nếu dự báo cho thấy nhiệt độ tăng, người nuôi có thể điều chỉnh mật độ, thời điểm thả giống, chế độ cho ăn và quản lý oxy.
Nếu nguy cơ hạn hán tăng, cần chủ động kế hoạch nguồn nước.
Nếu mưa lớn được dự báo, việc kiểm soát độ mặn, mực nước và chất lượng nước cần được chuẩn bị trước.
Đây cũng là nơi dữ liệu và công nghệ ngày càng có vai trò lớn. Các mô hình dự báo thời tiết, dữ liệu môi trường ao nuôi và hệ thống cảnh báo sớm có thể giúp chuyển ngành tôm từ phản ứng sau khi xảy ra sự cố sang chủ động phòng ngừa.
Không chỉ là một hiện tượng thời tiết
El Niño 2026 cho thấy một điều quan trọng đối với ngành tôm: rủi ro khí hậu không nằm ở một biến số đơn lẻ.
Nó có thể bắt đầu từ nhiệt độ đại dương, chuyển thành thay đổi lượng mưa và nguồn nước tại vùng nuôi, sau đó tác động đến dịch bệnh, năng suất, nguồn cung thức ăn và cuối cùng là giá thành sản xuất.
Với Việt Nam, bài toán không chỉ là ứng phó với một mùa El Niño, mà là nâng cao khả năng chống chịu của toàn bộ chuỗi tôm trước những biến động khí hậu ngày càng khó dự đoán.
El Niño có thể tạo ra người thắng và người thua ở từng vùng nuôi. Nhưng với ngành tôm, lợi thế lâu dài sẽ thuộc về những doanh nghiệp biết biến dữ liệu khí hậu thành quyết định sản xuất sớm hơn, quản lý nguồn nước tốt hơn và chủ động hơn với chi phí đầu vào.