(vasep.com.vn) Sau nhiều ngày đàm phán, Liên minh châu Âu (EU) vẫn chưa thể đạt được đồng thuận về gói trừng phạt thứ 21 nhằm vào Nga, khiến các biện pháp liên quan đến thủy sản tiếp tục rơi vào tình trạng bỏ ngỏ. Diễn biến này đồng nghĩa với việc thị trường thủy sản châu Âu chưa thể xác định rõ liệu nguồn cung từ Nga sẽ tiếp tục được duy trì theo cơ chế hiện tại, bị siết chặt bằng hạn ngạch hay tiến tới các biện pháp hạn chế mạnh hơn trong thời gian tới.
Theo các nguồn tin từ Brussels, cuộc họp của các đại sứ EU kết thúc mà không đạt được sự nhất trí cần thiết để thông qua gói trừng phạt mới. Theo quy định của EU, mọi biện pháp trừng phạt đều phải nhận được sự đồng thuận của toàn bộ 27 quốc gia thành viên. Chỉ cần một vài nước chưa đồng ý, toàn bộ gói biện pháp sẽ phải tiếp tục đàm phán.
Từ lệnh cấm hoàn toàn đến phương án thỏa hiệp
Khi công bố dự thảo ban đầu, Ủy ban châu Âu từng đề xuất các biện pháp khá mạnh đối với thủy sản Nga, trong đó có việc cấm nhập khẩu một số sản phẩm cá thịt trắng quan trọng như cá tuyết (cod) và siết đáng kể hoạt động nhập khẩu cá minh thái Alaska (pollock). Mục tiêu là tiếp tục cắt giảm nguồn thu xuất khẩu của Nga đồng thời giảm sự phụ thuộc của EU vào nguồn nguyên liệu thủy sản từ quốc gia này.
Tuy nhiên, trong quá trình đàm phán, nhiều quốc gia thành viên đã bày tỏ quan ngại về tác động đối với ngành chế biến và thị trường nội địa. Nhiều doanh nghiệp chế biến tại Đức, Hà Lan, Pháp, Ba Lan và một số nước Bắc Âu hiện vẫn phụ thuộc đáng kể vào nguồn nguyên liệu cá thịt trắng từ Nga. Việc cắt giảm nguồn cung quá nhanh có nguy cơ làm tăng chi phí sản xuất, đẩy giá thực phẩm lên cao và làm giảm năng lực cạnh tranh của ngành chế biến thủy sản châu Âu.
Chính vì vậy, các cuộc thương lượng gần đây được cho là đang chuyển dần từ phương án "cấm hoàn toàn" sang các giải pháp mềm hơn như kéo dài thời gian chuyển tiếp, duy trì hoặc giảm dần hạn ngạch nhập khẩu theo từng giai đoạn, nhằm tạo điều kiện để doanh nghiệp thích ứng và tìm kiếm nguồn cung thay thế.
Thị trường đã phản ứng trước khi có quyết định
Điều đáng chú ý là dù chưa có quyết định cuối cùng, thị trường đã phản ứng khá mạnh trước nguy cơ nguồn cung bị thu hẹp.
Trong nhiều tuần qua, các nhà nhập khẩu và doanh nghiệp chế biến tại châu Âu đã chủ động tăng mua nguyên liệu để phòng ngừa rủi ro. Cùng với lượng tồn kho ở mức thấp và nhu cầu tiêu thụ phục hồi, động thái này đã góp phần đẩy giá cá minh thái Alaska (pollock) tăng lên mức cao kỷ lục. Giá fillet block tại châu Âu hiện đã vượt ngưỡng 5.000 USD/tấn, cao hơn đáng kể so với cùng kỳ năm trước.
Không chỉ pollock, nhiều sản phẩm cá thịt trắng khác cũng ghi nhận xu hướng tăng giá do tâm lý lo ngại về khả năng gián đoạn nguồn cung trong những tháng cuối năm.
Nga vẫn là nguồn cung khó thay thế
Một trong những nguyên nhân khiến EU chưa thể đưa ra quyết định dứt khoát là vai trò rất lớn của Nga trong chuỗi cung ứng thủy sản toàn cầu.
Nga hiện là một trong những quốc gia khai thác cá thịt trắng lớn nhất thế giới, đặc biệt đối với pollock, cod và haddock. Trong nhiều năm, nguyên liệu từ Nga đã trở thành đầu vào quan trọng của các nhà máy chế biến tại châu Âu nhờ sản lượng lớn, nguồn cung ổn định và giá cạnh tranh.
Việc thay thế hoàn toàn nguồn nguyên liệu này trong thời gian ngắn không hề đơn giản. Nguồn cung từ Alaska tuy có chất lượng cao nhưng sản lượng có hạn, trong khi các quốc gia khác khó có thể nhanh chóng bù đắp khoảng trống nếu EU áp dụng các biện pháp hạn chế mạnh hơn đối với thủy sản Nga.
Cơ hội cho cá tra Việt Nam?
Đối với Việt Nam, việc EU tiếp tục cân nhắc các biện pháp đối với thủy sản Nga có thể mở ra cơ hội nhất định cho nhóm sản phẩm cá thịt trắng, đặc biệt là cá tra.
Trong hệ thống phân phối tại châu Âu, pollock, cod, hake, haddock và cá tra đều hiện diện ở nhiều phân khúc như phi lê đông lạnh, sản phẩm tẩm bột, fish fingers, suất ăn công nghiệp và dịch vụ thực phẩm. Khi giá các loài cá biển nước lạnh tăng hoặc nguồn cung bị thu hẹp, các nhà nhập khẩu thường có xu hướng mở rộng danh mục nguyên liệu nhằm kiểm soát chi phí và đảm bảo nguồn hàng.
Những năm 2022–2023 đã cho thấy xu hướng này khi giá cod và pollock tăng mạnh sau xung đột Nga – Ukraine, tạo điều kiện để cá tra Việt Nam gia tăng sức cạnh tranh tại một số phân khúc nhạy cảm về giá. Nếu EU tiếp tục siết nguồn cung từ Nga trong thời gian tới, kịch bản tương tự hoàn toàn có thể lặp lại.
Tuy nhiên, cơ hội sẽ không tự động chuyển thành đơn hàng. Các nhà nhập khẩu châu Âu hiện không chỉ quan tâm đến giá mà còn đặt ra yêu cầu rất cao về truy xuất nguồn gốc, chứng nhận bền vững, phát thải carbon và trách nhiệm xã hội. Đồng thời, nhiều doanh nghiệp chế biến đã tối ưu dây chuyền cho từng loại nguyên liệu cụ thể, nên việc chuyển đổi sang cá tra cần thêm thời gian đánh giá về kỹ thuật và thị hiếu người tiêu dùng.
Chính sách vẫn là biến số lớn của thị trường
Việc EU chưa thể đạt được đồng thuận cho thấy chính sách thương mại và địa chính trị đang ngày càng có ảnh hưởng sâu sắc đến chuỗi cung ứng thủy sản toàn cầu. Chỉ riêng quá trình thảo luận kéo dài trong vài tuần qua cũng đủ để tác động đến quyết định mua hàng, giá nguyên liệu và chiến lược tồn kho của nhiều doanh nghiệp.
Đối với doanh nghiệp Việt Nam, điều quan trọng không chỉ là theo dõi kết quả cuối cùng của gói trừng phạt mà còn cần chủ động nắm bắt những thay đổi trong nhu cầu của các nhà nhập khẩu châu Âu. Nếu các biện pháp hạn chế đối với thủy sản Nga được thông qua ở bất kỳ mức độ nào, áp lực thiếu hụt nguồn cung cá thịt trắng tại EU sẽ gia tăng, tạo thêm dư địa để cá tra Việt Nam mở rộng thị phần. Ngược lại, nếu EU lựa chọn phương án duy trì hạn ngạch hoặc lộ trình chuyển đổi dài hơn, thị trường sẽ có thêm thời gian thích ứng nhưng xu hướng đa dạng hóa nguồn cung của các nhà nhập khẩu nhiều khả năng vẫn sẽ tiếp tục.
Trong bối cảnh đó, năng lực cung ứng ổn định, chất lượng đồng đều và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe của EU sẽ là yếu tố quyết định để doanh nghiệp Việt Nam biến những biến động chính sách thành lợi thế cạnh tranh thực sự trên thị trường cá thịt trắng toàn cầu.