(vasep.com.vn) Nhu cầu đối với các nguyên liệu biển dùng để sản xuất bột cá và dầu cá tiếp tục tăng, trong khi nhiều dấu hiệu đang cho thấy ngành nuôi trồng thủy sản, đặc biệt là nuôi tôm, có thể phải đối mặt với một khoảng thiếu hụt nguồn cung đáng kể trong những năm tới.
Phát biểu tại Diễn đàn Tôm Toàn cầu (Global Shrimp Forum) diễn ra ở Utrecht, Hà Lan, từ ngày 1-3/9, ông Adolfo Fontes, Trưởng bộ phận Business Intelligence của Dsm-Firmenich, ước tính đến năm 2028, thị trường sẽ thiếu khoảng 400.000 tấn nguyên liệu biển so với nhu cầu của các nhà sản xuất thức ăn chăn nuôi thủy sản.
Theo ông Fontes, khoảng thiếu hụt này sẽ bắt đầu được cảm nhận rõ từ năm 2026, khi các nguồn cung quan trọng như nghề cá cơm Peru chịu tác động của hiện tượng El Niño mạnh.
“Đây là một chủ đề rất quan trọng đối với ngành của chúng ta vào thời điểm hiện tại”, ông Fontes nhận định.
Nguồn cung nguyên liệu biển tiếp tục chịu sức ép
Lần gần nhất ngành nguyên liệu biển phải đối mặt với một đợt El Niño mạnh là vào năm 2023. Những tác động của hiện tượng thời tiết này đã khiến nguồn cung nguyên liệu biển sụt giảm đáng kể.
Trong năm đó, nghề cá cơm tại Peru chịu ảnh hưởng nghiêm trọng, thậm chí mùa khai thác đã bị hủy bỏ. Diễn biến này góp phần khiến sản lượng bột cá toàn cầu giảm 50% so với mức lịch sử.
Đối với năm 2026, ông Fontes cho biết các dự báo hiện tại vẫn mang tính tương đối thận trọng, bởi nửa cuối năm vẫn còn nhiều yếu tố có thể thay đổi. Tuy nhiên, nếu căn cứ vào các dự báo chính thức, sản lượng nguyên liệu biển có thể giảm khoảng 20%.
“Khi nói về năm 2026, và điều này vẫn còn khá thận trọng vì chúng ta vẫn còn nửa cuối năm để xem điều gì sẽ xảy ra, nhưng nếu dựa trên các dự báo chính thức, chúng ta đang có mức sụt giảm khoảng 20%”, ông Fontes nói.
Các dự báo khoa học cũng cho thấy El Niño có thể tiếp diễn cho đến đầu năm 2027. Điều này đồng nghĩa với việc những tác động lên nguồn cung nguyên liệu biển có khả năng tiếp tục kéo dài.
Trong khi đó, nhu cầu đối với các nguyên liệu này vẫn không ngừng tăng.
Sản lượng thức ăn thủy sản tăng nhanh hơn nguyên liệu biển
Theo ông Fontes, trong nhiều năm qua, tốc độ tăng sản lượng nguyên liệu biển luôn thấp hơn đáng kể so với tốc độ tăng trưởng của tổng sản lượng thức ăn thủy sản.
“Trong giai đoạn từ năm 2000 đến năm 2025, sản lượng thức ăn thủy sản tăng khoảng 230%. Trong đúng khoảng thời gian đó, sản lượng nguyên liệu biển sử dụng trong thức ăn thủy sản chỉ tăng 40%. Điều này có nghĩa tỷ lệ nguyên liệu biển trong thức ăn thủy sản đã giảm từ khoảng 25% xuống còn khoảng 10%”, ông Fontes cho biết.
Theo ông, đây chính là thực tế mà ngành thủy sản đang phải đối mặt.
Sự thay đổi này thể hiện khá rõ trong công thức thức ăn dành cho tôm. Theo thời gian, tỷ lệ đạm biển kết hợp với dầu cá trong thức ăn tôm đã giảm xuống còn khoảng 10% khối lượng thức ăn.
Tuy nhiên, trong cùng giai đoạn đó, sản lượng tôm toàn cầu liên tục tăng và dự kiến đạt gần 6 triệu tấn vào năm 2026. Sản lượng tôm tăng đồng nghĩa với nhu cầu thức ăn cũng tăng theo.
Theo ước tính của ông Fontes, với quỹ đạo hiện nay, thị trường có thể phải đối mặt với khoảng thiếu hụt 400.000 tấn nguyên liệu biển vào năm 2028. Và nếu không có những thay đổi đáng kể, khoảng cách giữa cung và cầu sẽ tiếp tục mở rộng trong những năm tiếp theo.
Giá bột cá, dầu cá tăng cao và biến động mạnh
Tình trạng thiếu hụt nguồn cung đã bắt đầu tác động trực tiếp đến giá nguyên liệu.
Giá bột cá và dầu cá hiện cao hơn đáng kể so với mức thông thường, thậm chí cao hơn cả mức ghi nhận trong năm 2023 – thời điểm ngành nguyên liệu biển chịu tác động mạnh từ El Niño – mặc dù xét về mặt kỹ thuật, nguồn cung trên thị trường hiện nay vẫn cao hơn thời điểm đó.
“Chúng ta có thể thấy giá hiện cao hơn đáng kể so với những gì xảy ra trong đợt El Niño trước. Đây không chỉ là vấn đề của El Niño”, ông Fontes nói.
Theo ông, nguyên nhân nằm ở sự gia tăng mạnh của nhu cầu đối với nguyên liệu biển trên phạm vi toàn cầu trong ba năm qua.
Các nguồn nguyên liệu thay thế chưa đủ để lấp khoảng trống
Thách thức đối với ngành nuôi tôm, cũng như các ngành nuôi trồng thủy sản khác đang phụ thuộc vào nguyên liệu biển trong thức ăn, là hiện chưa có một giải pháp rõ ràng nào đủ khả năng bù đắp khoảng thiếu hụt dự kiến.
Protein đơn bào (single-cell protein) được xem là một trong những giải pháp tiềm năng. Tuy nhiên, sản lượng của nhóm nguyên liệu này mới đạt khoảng 40.000 tấn trong năm 2025.
Theo ông Fontes, nếu xem xét tiềm năng mở rộng của ngành, các doanh nghiệp hiện nay dự báo tổng sản lượng có thể đạt khoảng 150.000-200.000 tấn. Trong số đó, khoảng 35% có thể được phân bổ cho ngành nuôi trồng thủy sản, tương đương khoảng 50.000 tấn.
“Cần phải suy nghĩ về tiềm năng của nguồn nguyên liệu này. Xét theo dự báo của các công ty hiện tại, sản lượng có thể đạt khoảng 150.000-200.000 tấn, và chúng ta có thể kỳ vọng 35% trong số đó được sử dụng cho nuôi trồng thủy sản, tương đương khoảng 50.000 tấn”, ông Fontes nói.
Bột côn trùng cũng là một giải pháp thay thế đang được đề xuất. Các số liệu mới nhất, tính đến năm 2024, cho thấy sản lượng bột côn trùng đạt khoảng 15.000 tấn.
Tuy nhiên, tiềm năng mở rộng của ngành này vẫn chưa được xác định rõ. Một số tổ chức cho rằng sản lượng bột côn trùng có thể nhanh chóng tăng lên khoảng 250.000 tấn.
“Trong thời gian đó, chúng ta đã chứng kiến một số doanh nghiệp thực sự rút khỏi hoạt động này, đồng thời đặt ra thêm những câu hỏi về khả năng mở rộng và năng lực thực tế mà ngành có thể đạt được trong tương lai gần”, ông Fontes cho biết.
Một giải pháp khác là dầu tảo (algal oil). Sản lượng dầu tảo đạt khoảng 20.000 tấn trong năm 2025 và được ước tính có thể tăng lên khoảng 36.000 tấn vào năm 2030.
Tuy nhiên, ngay cả khi cộng tổng tiềm năng của cả ba nhóm nguyên liệu thay thế gồm protein đơn bào, bột côn trùng và dầu tảo, khoảng cách giữa cung và cầu nguyên liệu biển vẫn tồn tại và sẽ tiếp tục gia tăng theo thời gian.
Ngành tôm cần đẩy nhanh đổi mới công thức thức ăn
Trong ngắn hạn, tình trạng này đồng nghĩa với việc giá bột cá và dầu cá sẽ tiếp tục biến động mạnh, kéo theo rủi ro về chi phí đối với các doanh nghiệp có nhu cầu sử dụng những nguyên liệu này.
Theo ông Fontes, ngành tôm cần xem xét cách thức quản lý khoảng thiếu hụt nguồn cung, thông qua việc tìm kiếm các nguồn nguyên liệu mới hoặc đẩy nhanh đổi mới nhằm giảm lượng nguyên liệu biển cần sử dụng trong công thức thức ăn.
“Chúng tôi thực sự tin rằng đây không phải là một vấn đề ngắn hạn. Đây là tín hiệu cho thấy ngành cần đẩy nhanh quá trình chuyển đổi hướng tới các công thức thức ăn bền vững và hiệu quả hơn”, ông Fontes nhấn mạnh.