(vasep.com.vn) Tương lai của đại dương không chỉ được quyết định bởi những gì diễn ra trên vùng biển quốc tế. Điều đó còn phụ thuộc vào việc những cộng đồng sống dựa nhiều nhất vào đại dương có được trao quyền để bảo vệ biển hay không.
Khai thác bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU) thường được xem là một tội phạm môi trường. Điều đó đúng. Nhưng IUU cũng là một thách thức về quản trị, một vấn đề phát triển và ngày càng trở thành câu hỏi về công bằng toàn cầu.
Mỗi năm, khai thác bất hợp pháp lấy đi hàng tỷ USD từ các nền kinh tế ven biển, làm suy yếu an ninh lương thực, bào mòn niềm tin vào thể chế và đe dọa sinh kế của hàng triệu ngư dân quy mô nhỏ. Gánh nặng này lại rơi nhiều nhất vào các quốc gia ven biển đang phát triển và các cộng đồng ngư dân — những người đóng góp ít nhất vào vấn đề nhưng phải chịu chi phí lớn nhất.
Trong một thời gian dài, các nhóm lợi ích khai thác mạnh, vận hành thông qua cấu trúc sở hữu thiếu minh bạch và các mạng lưới quốc tế phức tạp, đã thu lợi từ tài nguyên biển. Trong khi đó, các cộng đồng ven biển phải đối mặt với sản lượng khai thác sụt giảm, thu nhập co hẹp và mức độ dễ tổn thương ngày càng tăng. Điều này không chỉ thiếu bền vững, mà còn là sự bất công căn bản.
Không quốc gia nào có thể đơn độc giải quyết thách thức này.
Đó là lý do Tuyên bố Mombasa được xem là một bước tiến quan trọng. Bằng việc cam kết thúc đẩy minh bạch hơn về sở hữu tàu cá, cấp phép và hoạt động khai thác; tăng cường chia sẻ thông tin xuyên biên giới; và cải thiện phối hợp trong xử lý các đối tượng tái phạm, Tuyên bố này góp phần thu hẹp những kẽ hở đã cho phép các đối tượng khai thác bất hợp pháp né tránh trách nhiệm trong thời gian quá dài.
Tuy nhiên, minh bạch và thực thi pháp luật, dù rất cần thiết, mới chỉ là một phần của giải pháp.
Những người bảo vệ hiệu quả nhất nguồn tài nguyên biển thường chính là những người sống dựa vào biển mỗi ngày.
Trên khắp châu Phi và các nước Nam bán cầu, hàng triệu ngư dân quy mô nhỏ đang nắm giữ tri thức được tích lũy qua nhiều thế hệ về hệ sinh thái địa phương và cách sử dụng nguồn lợi bền vững. Họ không chỉ là đối tượng thụ hưởng của chính sách đại dương; họ là những đối tác không thể thiếu trong quản trị biển.
Ghana đã nỗ lực chuyển nguyên tắc này thành hành động cụ thể.
Thông qua Luật Thủy sản và Nuôi trồng thủy sản năm 2025 (Đạo luật 1146), Ghana đã mở rộng Vùng cấm khai thác ven bờ từ 6 lên 12 hải lý, tăng cường cơ chế đồng quản lý với cộng đồng ngư dân và đưa ra các biện pháp mạnh hơn nhằm chống khai thác bất hợp pháp.
Tháng 4/2026, Ghana đã thiết lập Khu bảo tồn biển đầu tiên thông qua một quy trình hợp tác có sự tham gia của cộng đồng địa phương, các tổ chức xã hội dân sự và các đối tác, trong đó có Bloomberg Philanthropies. Sáng kiến này cho thấy một bài học đơn giản nhưng có sức nặng: bảo tồn sẽ thành công khi cộng đồng là chủ thể của quá trình, chứ không chỉ là người đứng ngoài quan sát.
Thông qua phục hồi rừng ngập mặn, bảo vệ các sinh cảnh quan trọng và tăng cường vai trò quản lý tại chỗ của cộng đồng, những nỗ lực này đồng thời thúc đẩy bảo tồn đa dạng sinh học, tăng khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu, bảo đảm an ninh lương thực và duy trì sinh kế bền vững.
Đầu tư vào các cộng đồng ven biển không phải là hoạt động từ thiện. Đó là một trong những khoản đầu tư thông minh và hiệu quả nhất mà thế giới có thể thực hiện cho sự bền vững của đại dương.
Khi cộng đồng có công cụ, quyền lợi và nguồn lực để quản lý hệ sinh thái biển một cách bền vững, nguồn lợi cá có thể phục hồi, hoạt động bất hợp pháp giảm, sinh kế được cải thiện và khả năng chống chịu được tăng cường. Ngược lại, khi cộng đồng bị gạt ra ngoài, các biện pháp bảo vệ môi trường sẽ khó duy trì hơn và khoảng trống trong quản trị sẽ ngày càng lớn.
Tuyên bố Mombasa cung cấp một khuôn khổ quan trọng cho hành động tập thể. Nhưng chỉ riêng các tuyên bố sẽ không thể bảo đảm tương lai của đại dương. Thành công của tuyên bố này sẽ được đo bằng
việc các cam kết có đi kèm với đầu tư hay không, minh bạch có gắn với trách nhiệm giải trình hay không, và tham vọng chính sách có đi cùng quan hệ đối tác thực chất với các cộng đồng ven biển hay không.
Cuộc chiến chống khai thác bất hợp pháp, xét đến cùng, không chỉ là bảo vệ nguồn lợi cá. Đó còn là bảo vệ con người, bảo đảm an ninh lương thực, củng cố các nền kinh tế ven biển và bảo đảm rằng lợi ích từ đại dương được chia sẻ một cách công bằng và bền vững.
Tương lai của quản trị đại dương sẽ không chỉ được quyết định bởi những gì các quốc gia thống nhất trong các phòng hội nghị, mà còn bởi những gì chúng ta trao quyền cho các cộng đồng ven biển thực hiện tại chính những bờ biển — nơi sức khỏe của đại dương được quyết định mỗi ngày.
Đó là nơi khởi đầu của sự quản lý đại dương bền vững. Và đó cũng là nơi thế giới cần dành nhiều nỗ lực nhất để đầu tư.