Những nguy cơ của việc thâm canh quá mức trong nuôi tôm

Trong vài thập kỷ qua, khi nghề nuôi tôm phát triển, xu hướng chung là nuôi mật độ ngày càng cao hơn để tăng sản lượng. Ở Mỹ Latinh, thuật ngữ “công nghệ hóa” thường được sử dụng để mô tả quá trình này - qua đó, việc áp dụng các hình thức công nghệ khác nhau được sử dụng để tăng mật độ thả giống.

Quy trình công nghệ sẽ tăng sản lượng tôm trên một đơn vị diện tích nuôi, dẫn đến sản lượng tôm toàn cầu sẽ lớn hơn. Tuy nhiên, nó chỉ mang lại lợi nhuận khi tăng hiệu quả nuôi tôm và qua đó – quan trọng nhất – giảm chi phí sản xuất.

Điều này đã thành công ở châu Á trong những năm 2000 và hiện đang hoạt động tốt ở Ecuador. Nhưng đó không phải là một chính sách không có rủi ro.

Từ năm 2002 đến năm 2010, sản lượng tôm ở châu Á đã tăng từ 1 triệu tấn lên 2,5 triệu tấn, trong khi chi phí sản xuất tại một trang trại điển hình ở Thái Lan đã giảm từ 175 baht/kg xuống 90 baht/kg. Trong thời gian đó, các trang trại đã triển khai các giải pháp công nghệ để hỗ trợ tăng trưởng: bao gồm sục khí, cho ăn tự động, ương dưỡng, giống SPF, di truyền, cải thiện dinh dưỡng và quản lý thức ăn cũng như an toàn sinh học loại trừ.

Gần đây hơn, Ecuador đã đi theo quỹ đạo tương tự, với việc tăng sản lượng dẫn đến chi phí thấp hơn, ngay cả khi lạm phát đang gia tăng.

Ecuador về cơ bản đã áp dụng những công nghệ tương tự mà châu Á đã áp dụng thành công từ rất sớm. Họ cũng đóng cửa ao nuôi để không phụ thuộc vào chu kỳ mặt trăng để thu hoạch: do đó cho phép thu hoạch hàng ngày và chế biến được nhiều tôm hơn. Thông qua ứng dụng công nghệ, họ đã giảm chi phí đồng thời tăng năng suất - tương tự như những gì châu Á đã làm vào đầu những năm 2000.

Bước ngoặt ở Đông Nam Á

Dịch bệnh APHND (trước đây gọi là EMS) ở Đông Nam Á vào đầu những năm 2010 đã khiến nguồn cung tôm thế giới trì trệ trong 2 năm và sau đó Ấn Độ và Ecuador đã đẩy mạnh sản xuất, mặc dù với kỹ thuật mật độ tương đối thấp.

Trong khi đó, với nỗ lực không tụt lại phía sau những nước mới này, các nước như Thái Lan, Việt Nam, Malaysia và Trung Quốc đã quyết định phát triển các mô hình nuôi thâm canh hơn, với nhiều biện pháp kiểm soát hơn, trong các đơn vị nuôi ngày càng nhỏ với mục tiêu tăng sản lượng và khắc phục các vấn đề về bệnh.

Mật độ thả giống tăng từ 100 con/m 2 đến có khi trên 300-400 con/m 2 . Để đạt được điều này, các chất khử trùng hóa học, ngày càng nhiều men vi sinh và những thứ được gọi là thức ăn chức năng đã được đưa vào quy trình.

Công nghệ mới có thể tiết kiệm chi phí?

Thị trường xuất khẩu có tính cạnh tranh cao là động lực thúc đẩy sự đổi mới và phản ứng nhanh chóng trong lĩnh vực nuôi tôm. Nhiều nông dân hiện đang xem xét công nghệ để biến những trang trại không có khả năng cạnh tranh ngày hôm nay thành những trang trại có khả năng cạnh tranh vào ngày mai.

Chúng ta đang nghe nhiều về AI, về IoT, về tự động hóa như những cách để tăng hiệu quả và đúng là có thể một số công nghệ sẽ tăng hiệu quả. Tuy nhiên, việc áp dụng phải đi kèm với sự hiểu biết và bằng chứng cho thấy chi phí bổ sung sẽ mang lại hiệu quả cao hơn và lợi tức đầu tư cao hơn.

Cần phải thận trọng: nếu công nghệ được áp dụng một cách bừa bãi vì lợi ích của nó thì điều này có thể dẫn đến thua lỗ thay vì cải thiện tình trạng tài chính của trang trại. Công nghệ thành công phải có khả năng giảm phát.

Không bao giờ vượt quá khả năng chịu tải

Cần phải suy nghĩ thêm ở những khu vực có mật độ và cường độ tăng vượt quá khả năng chịu tải – có thể là của từng ao, toàn bộ trang trại hoặc thậm chí toàn bộ khu vực địa lý.

Vượt quá khả năng chịu tải dẫn đến mất khả năng môi trường để hỗ trợ một hệ thống nuôi trồng lành mạnh. Nhiều sản phẩm và công nghệ hứa hẹn sẽ khắc phục được các vấn đề do vượt quá khả năng chịu tải, nhưng nhiều lời hứa trong số này hóa ra là sai sự thật. Vượt quá khả năng chịu tải sẽ làm tăng sự bùng phát dịch bệnh và  mầm bệnh . Thái Lan, Việt Nam, Malaysia và Trung Quốc đã nhìn thấy hậu quả của việc quá tải và cũng tin rằng chỉ riêng công nghệ sẽ giảm thiểu được vấn đề.

Công nghệ có thể “nuôi” các hệ thống quá tải để tiếp tục tồn tại, nhưng nó có thể phải gánh chịu chi phí làm giảm cơ hội cạnh tranh trên thị trường thế giới. Sẽ phải đối mặt với việc không thể cạnh tranh trừ khi, như một phần của bất kỳ kế hoạch tăng cường nào, người ta hiểu rằng có những giới hạn và những giới hạn này phải được tôn trọng. Việc bổ sung ngày càng nhiều công nghệ để lấy lại khả năng cạnh tranh có thể còn có hại hơn là chữa lành vết thương.

Trong trường hợp của Thái Lan, ở một mức độ nào đó, việc sử dụng công nghệ đã thành công khi khối lượng sản xuất đã phục hồi – mặc dù không đạt mức cao trước đó. Tuy nhiên, công nghệ bổ sung thực sự đã làm tăng chi phí cho mỗi kg tôm sản xuất, trong khi khối lượng tôm thế giới tăng dẫn đến giá giảm.

Nếu công nghệ mang lại chi phí thấp hơn thì các trang trại đi theo hướng đó thường thành công. Tuy nhiên, với xu hướng giá giảm tiếp tục, do sản xuất thế giới tiếp tục tăng nhanh hơn mức tiêu thụ, hai kịch bản đang phát triển. Kịch bản thứ nhất là các nước xuất khẩu. Nếu các quốc gia này không thể sản xuất tôm hiệu quả hơn thì họ sẽ không thể cung cấp tôm theo giá hàng hóa nữa. Ví dụ Thái Lan và Việt Nam, hiện phải tăng thêm giá trị cho những con tôm mà họ đang muốn xuất khẩu.

Kịch bản hai liên quan đến những quốc gia có thị trường nội địa mạnh mẽ như Trung Quốc, Brazil, Úc và Malaysia (Xin-ga-po) có khả năng tiếp tục phát triển ngành công nghiệp của mình bất chấp giá xuất khẩu cạnh tranh.

Trong phần lớn lịch sử nuôi tôm công nghiệp; người ta đã giả định rằng sẽ có thị trường cho tất cả tôm được sản xuất. Giá cả lên xuống theo chu kỳ, nhưng giả định là nếu bạn xây dựng một trang trại mới, bạn sẽ bán được tôm; tăng sản lượng và bạn vẫn sẽ bán được tôm. Điều này không còn xảy ra nữa và các trang trại phải quan tâm đến chi phí sản xuất của họ.

Giải pháp khả thi cho vấn đề

Câu hỏi đặt ra là làm thế nào để chữa lành những khu vực đã quá tải và hiện đang phải chịu gánh nặng bởi lượng mầm bệnh dư thừa và chất lượng nước bị suy giảm.

Câu trả lời rất đơn giản nhưng lại rất khó thực hiện.

Cường độ nuôi phải được giảm xuống mức không vượt quá khả năng chịu tải và phải thực hiện chương trình SPF cho đàn giống sạch bệnh. Và nếu vấn đề này ảnh hưởng đến toàn bộ khu vực địa lý thì phải có sự hợp tác giữa các trang trại trong khu vực đó để giảm mức thả giống. Cần phải hiểu rằng chất lượng nước là nền tảng của mọi hoạt động nuôi trồng thủy sản và nếu nước tự nhiên xấu đi do thải ra quá nhiều chất thải – từ các trang trại nuôi tôm hoặc các hoạt động nông nghiệp hoặc công nghiệp khác – việc nuôi tôm sẽ trở nên khó khăn hơn. Nước kém chất lượng làm giảm hiệu quả của hệ thống miễn dịch bẩm sinh của tôm, từ đó khiến tôm dễ bị nhiễm bệnh hơn và sau đó phát tán ngày càng nhiều mầm bệnh ra môi trường. Một vòng phản hồi bắt đầu và việc nuôi tôm hiệu quả ngày càng trở nên khó khăn hơn.

Điều này quá rõ ràng với bệnh microsporidian EHP. Bất cứ ai theo dõi môi trường bên ngoài ngày nay sẽ tìm thấy các bào tử trong nước, và vì những bào tử này rất khó “tiêu diệt” nên sự lây nhiễm vẫn tiếp tục xảy ra ở các trại giống hoặc trang trại mà không cần áp dụng công nghệ rất đắt tiền.

Ví dụ về sự thành công