Xuất khẩu thủy sản quý IV đối mặt sức ép lớn từ thị trường Mỹ

Tôm tiếp tục là nhóm xuất khẩu lớn nhất, đạt 478,5 triệu USD trong tháng 8 và gần 3,28 tỷ USD sau tám tháng. Cá tra đạt 204,9 triệu USD trong tháng và 1,52 tỷ USD lũy kế. Cá ngừ, mực và bạch tuộc vẫn tăng nhưng tốc độ đã chậm lại. Cua ghẹ và giáp xác khác nổi bật với mức tăng 50,2% trong tháng 8 và 34,1% trong tám tháng, song quy mô chưa đủ lớn để quyết định xu hướng chung.

Mỹ trở thành biến số lớn nhất của quý IV

Xuất khẩu sang Mỹ tháng 8 giảm 3,8%, còn 182,0 triệu USD. Trong đó, tôm giảm 12,6% và cá tra giảm 49,3%. Lũy kế tám tháng, thị trường Mỹ vẫn tăng 1,5%, nhưng mức tăng này khá mong manh khi tôm và cá tra đã giảm lần lượt 11,7% và 13,2%.

Sự suy giảm không chỉ đến từ thuế. Doanh số thủy sản tươi và đông lạnh tại Mỹ trong tháng 8 đều giảm trên 7%; tồn kho còn cao khiến nhà nhập khẩu hạn chế mua mới, rút ngắn thời hạn hợp đồng và tăng sức ép giảm giá. Do đó, ngay cả khi nhu cầu phục vụ lễ cuối năm xuất hiện, nhập khẩu chưa chắc tăng tương ứng nếu các nhà phân phối vẫn ưu tiên giải phóng hàng tồn kho.

Từ ngày 24/7/2026, nhiều mặt hàng thủy sản Việt Nam chịu thêm thuế Section 301 ở mức 12,5%. Khoản thuế này được cộng với thuế tối huệ quốc và, tùy mặt hàng hoặc doanh nghiệp, có thể cộng thêm thuế chống bán phá giá và thuế chống trợ cấp. Giá bán đến nhà nhập khẩu vì vậy không chỉ tăng thêm 12,5%, mà có thể chịu một tầng chi phí thuế lớn hơn đáng kể.

Đối với cá tra, kết quả cuối cùng POR21 công bố ngày 12/8 với mức thuế bất lợi hơn kết quả sơ bộ đã ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng chào giá và lựa chọn nhà cung cấp. Xuất khẩu cá tra sang Mỹ khó phục hồi nhanh trong quý IV, nhất là với các doanh nghiệp có mức thuế cao hoặc chưa xác định rõ điều kiện áp dụng.

Với tôm, kết quả cuối cùng của kỳ rà soát thuế chống bán phá giá dự kiến công bố vào đầu tháng 11. Đây là thời điểm khá muộn đối với mùa mua hàng cuối năm, khiến doanh nghiệp và nhà nhập khẩu phải tính toán đơn hàng trong khi chưa biết đầy đủ nghĩa vụ thuế. Nếu mức thuế cuối cùng tăng mạnh, các hợp đồng đã ký có thể phát sinh tranh chấp về giá, chia sẻ chi phí hoặc thời điểm giao hàng.

Bên cạnh thuế, hàng thủy sản vào Mỹ còn chịu sức ép từ MMPA, yêu cầu Chứng nhận khả năng chấp nhận đối với một số mã hàng, kiểm soát lao động cưỡng bức, an toàn thực phẩm và xu hướng tăng cường thực thi của Hải quan Mỹ. Các đề xuất kiểm soát nghiêm hơn đối với thủy sản nhập khẩu có dư lượng kháng sinh cũng cần được theo dõi, dù chưa phải tất cả đều đã trở thành quy định chính thức.

Thị trường thay thế cũng không hoàn toàn thuận lợi

EU giảm 6,2% trong tháng 8. Tôm giảm 23,5%, cá ngừ giảm 15,6%, mực và bạch tuộc giảm 32,4%. Các nhóm hải sản khai thác tiếp tục gặp khó khăn về giấy xác nhận nguyên liệu, giấy chứng nhận khai thác và yêu cầu kết nối với hệ thống CATCH. Trong khi đó, cá tra sang EU tăng 33,3%, hưởng lợi từ nguồn cung cá tuyết và cá thịt trắng tự nhiên bị thắt chặt. Đây là cơ hội đáng chú ý cho sản phẩm cá tra cắt khẩu phần, chế biến và có chứng nhận.

Trung Quốc và Hồng Kông đạt hơn 2,0 tỷ USD sau tám tháng, tăng 32,0%, nhưng tốc độ tháng 8 giảm còn 16,5%. Tôm Ecuador đang khôi phục khả năng tiếp cận thị trường này, trong khi Trung Quốc đã mở lại mùa khai thác Hoàng Hải – Bột Hải từ đầu tháng 9. Nguồn cung tăng có thể kéo giá bán buôn xuống và làm các nhà nhập khẩu thận trọng hơn sau kỳ nghỉ Quốc khánh.

ASEAN tiếp tục tăng 17,4% trong tháng 8, với kết quả tích cực ở cá ngừ, tôm, mực và bạch tuộc. Tuy nhiên, đây chủ yếu là thị trường bổ sung cho hàng chế biến và quy cách nhỏ, chưa thể thay thế quy mô mua hàng của Mỹ đối với tôm và cá tra.

Vietfish 2026 là sự kiện xúc tiến thương mại đáng chú ý trong tháng 8, tạo thêm kết nối với nhà mua hàng quốc tế và hệ thống phân phối trong nước. Tuy nhiên, hiệu quả cần được đo bằng số yêu cầu gửi mẫu, đơn hàng thử và hợp đồng phát sinh trong quý IV, thay vì số lượt khách hoặc cuộc gặp tại hội chợ.

Doanh nghiệp cần chuẩn bị cho kịch bản khó hơn

Mục tiêu xuất khẩu khoảng 12,0 tỷ USD trong năm 2026 vẫn có thể đạt được nếu bốn tháng cuối năm duy trì bình quân gần 1,0 tỷ USD mỗi tháng. Nhưng rủi ro giảm tốc đang tăng lên, đặc biệt nếu sức mua tại Mỹ không phục hồi, thuế tôm đầu tháng 11 bất lợi hoặc chứng từ IUU và MMPA tiếp tục làm chậm giao hàng.

Doanh nghiệp xuất khẩu sang Mỹ cần tính tổng nghĩa vụ thuế theo từng mặt hàng và từng pháp nhân, không sử dụng một mức thuế bình quân cho toàn bộ kế hoạch kinh doanh. Hợp đồng nên quy định rõ trách nhiệm khi thuế thay đổi, thời điểm xác định nghĩa vụ, cơ chế điều chỉnh giá và chia sẻ chi phí phát sinh.

Với tôm, cần xây dựng ít nhất hai kịch bản trước kết quả đầu tháng 11, đồng thời hạn chế tích trữ hàng chưa có đầu ra chắc chắn. Với cá tra, cần chuyển nhanh hơn sang EU, Trung Đông, ASEAN và các phân khúc cá thịt trắng thay thế. Đối với hải sản khai thác, hồ sơ IUU, MMPA và truy xuất nguồn gốc phải được kiểm tra ngay từ khâu mua nguyên liệu.

Trong bối cảnh giá nguyên liệu, thức ăn và chi phí tuân thủ đều tăng, chạy theo kim ngạch bằng cách giảm giá sẽ làm rủi ro lan từ thị trường sang tài chính doanh nghiệp. Ưu tiên của quý IV vì vậy không chỉ là có thêm đơn hàng, mà là lựa chọn đơn hàng có thể kiểm soát thuế, hồ sơ, công nợ và biên lợi nhuận.