Thủy sản cần làm gì để chạm mốc 16 tỉ USD vào năm 2029?

Ngày 11.11, tại thành phố Cần Thơ, Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) khai mạc Vietnam Seafood Summit 2026 với chủ đề "Triển vọng thị trường thủy sản 2027 - 2029 - Cơ hội và dư địa cho tăng trưởng xuất khẩu hai con số".

Theo ông Đỗ Ngọc Tài, Chủ tịch VASEP, đây là lần đầu tiên hiệp hội tổ chức một hội nghị thị trường quy mô toàn ngành, toàn chuỗi dưới hình thức summit. Hội nghị quy tụ hơn 300 đại biểu và hơn 25 diễn giả, đại diện cho các khâu từ nuôi trồng, khai thác, chế biến, xuất khẩu thủy sản đến phân phối, công nghệ, logistics và tài chính.

Châu Á kéo tăng trưởng, Mỹ đi lùi

Báo cáo dẫn đề của VASEP cho biết, xuất khẩu thủy sản 10 tháng năm 2026 đạt gần 10,46 tỉ USD, tăng 12,1% so với cùng kỳ. Tôm vẫn dẫn đầu với 4,22 tỉ USD (tăng 9%), cá tra đạt 1,98 tỉ USD (tăng 11%), trong khi cua, ghẹ tăng mạnh nhất, tới 32,6%.

Trung Quốc - Hồng Kông và ASEAN mang về thêm khoảng 745 triệu USD, đóng góp khoảng hai phần ba mức tăng kim ngạch. Riêng Trung Quốc - Hồng Kông đạt 2,62 tỉ USD, tăng 30,3%. Ngược lại, xuất khẩu sang Mỹ giảm 1,2%, còn 1,63 tỉ USD; riêng tháng 10 giảm tới 11,8%. Trong 10 tháng, tôm sang Mỹ giảm 19,1%, cá tra giảm 12,9%.

Sự phân hóa này đặt ra hai ưu tiên cho ngành khi vừa tận dụng sức mua đang tăng tại châu Á, vừa củng cố vị thế tại các thị trường chủ lực như Hoa Kỳ. Theo dự báo của OECD-FAO được VASEP dẫn lại, đến năm 2035, châu Á sẽ chiếm 75% lượng tiêu thụ thủy sản toàn cầu.

Bài toán 1,7 tỉ USD

Lấy mốc tham chiếu 12 tỉ USD cho cả năm 2026, VASEP đưa ra ba kịch bản xuất khẩu đến năm 2029. Ở kịch bản tăng chậm 3%/năm, kim ngạch đạt 13,11 tỉ USD. Kịch bản cơ sở, tăng khoảng 6%/năm, đạt 14,28 tỉ USD. Kịch bản mục tiêu, tăng 10%/năm, đạt 15,97 tỉ USD.

Như vậy, đến năm 2029, kịch bản mục tiêu cao hơn kịch bản cơ sở gần 1,7 tỉ USD. Khoảng cách ấy đặt ra câu hỏi cho toàn ngành là: phần tăng thêm sẽ đến từ thị trường nào, sản phẩm nào và cần thay đổi gì trong chuỗi cung ứng?

Về thị trường, tăng 30,3% tại Trung Quốc - Hồng Kông cho thấy dư địa ở đây còn lớn, và cơ hội đang dịch chuyển cả về địa bàn lẫn sản phẩm. Theo đại diện cơ quan tham tán nông nghiệp Việt Nam tại Trung Quốc, thị trường này đang mở rộng từ các thành phố ven biển vào các tỉnh nội địa. Đây là dịp để doanh nghiệp Việt Nam tính lại danh mục sản phẩm, từ hải sản cao cấp đến thủy sản chế biến sẵn, tiện lợi cho bữa ăn hằng ngày.

Tuy nhiên, theo VASEP, điều đáng bàn là các điều kiện để đạt mức tăng hai con số, bởi có thêm đơn hàng chưa chắc đã có thêm lợi nhuận. Một nhà máy có thể nhận thêm đơn, nhưng nếu nguyên liệu về sai kích cỡ hoặc lệch lịch giao, doanh thu tăng có thể đi kèm chi phí cao hơn. Ngược lại, với cùng một lượng nguyên liệu, doanh nghiệp vẫn có thể nâng giá trị xuất khẩu nếu chọn đúng quy cách và có đầu ra ổn định cho sản phẩm chế biến sâu.

Để đáp ứng những điều kiện này, ngành thủy sản còn phải tháo gỡ nhiều điểm nghẽn trong chuỗi mà VASEP chỉ ra. Đó là có khoảng 80% tôm bố mẹ thẻ chân trắng phải nhập khẩu; thức ăn chiếm 70 - 80% giá thành nuôi cá tra; khảo sát chuỗi tôm ghi nhận mức tổn thất 8,8%. Trong số cơ sở nuôi tôm nước lợ phải đăng ký, mới 24,5% được cấp mã, vốn là nền tảng của truy xuất nguồn gốc.

Song song với việc tìm thêm đầu ra, doanh nghiệp còn phải đối phó với rủi ro phòng vệ thương mại ngày càng lớn tại các thị trường truyền thống. Theo Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công thương), đến hết tháng 10.2026, hàng xuất khẩu Việt Nam đã đối mặt 332 vụ điều tra phòng vệ thương mại. Từ ngày 24.7.2026, Hoa Kỳ áp thuế bổ sung 12,5% theo Mục 301 với hàng Việt Nam, tác động khoảng 37% kim ngạch xuất khẩu sang thị trường này. Thuế chống bán phá giá toàn quốc với tôm vẫn ở mức 25,76%, với cá tra là 2,39 USD/kg. Vì vậy, các khuyến nghị tại hội nghị nhấn mạnh việc chuẩn bị trước khi bị điều tra như theo dõi cảnh báo sớm, minh bạch hồ sơ truy xuất và phối hợp với nhà nhập khẩu, hiệp hội.

Trước bài toán 1,7 tỉ USD để đảm bảo mục tiêu tăng trưởng, Chủ tịch VASEP Đỗ Ngọc Tài cho rằng nhiều quyết định phải được đưa ra từ trước khi có đơn hàng, từ chọn giống, tổ chức vùng nuôi đến đầu tư thiết bị, chuẩn bị công suất và bố trí vốn. Ông kỳ vọng sau hội nghị, mỗi doanh nghiệp sẽ có thêm căn cứ để rà soát kế hoạch 2027 - 2029, xác định thị trường và sản phẩm cần ưu tiên. VASEP sẽ tổng hợp các đề xuất và tiếp tục kết nối doanh nghiệp với người mua, nhà cung ứng có nhu cầu phối hợp.