Sự trỗi dậy của đội tàu xa bờ và nguy cơ đe dọa nghề mực mực bay jumbo: góc nhìn từ một nghiên cứu mới

Thị trường thế giới 08:53 20/11/2025 Lê Hằng
(vasep.com.vn) Nghề khai thác mực Mực bay jumbo (Dosidicus gigas), hay còn gọi là Pota, đang trở thành tâm điểm của nhiều tranh luận quốc tế trong những năm gần đây. Được xem là nghề khai thác động vật không xương sống lớn nhất thế giới, nguồn lợi này đóng vai trò sống còn đối với cộng đồng ngư dân quy mô nhỏ tại Peru. Tuy nhiên, sự gia tăng mạnh mẽ của đội tàu đánh bắt xa bờ, đặc biệt là từ Trung Quốc, đang làm thay đổi cán cân khai thác và đặt ra nhiều thách thức lớn về quản lý nguồn lợi, chống khai thác bất hợp pháp (IUU) và đảm bảo sinh kế cho người dân ven biển.

Tại một hội thảo gần đây, nghiên cứu sinh Isabella Prado (Đại học St Andrews và Đại học Newcastle) đã trình bày kết quả nghiên cứu ban đầu trong khuôn khổ dự án tiến sĩ về mối quan hệ giữa đội tàu xa bờ và cộng đồng ngư dân Peru. Phát hiện của cô mang lại cái nhìn hệ thống về các biến động trong nghề mực, những rủi ro tiềm ẩn và các giải pháp công nghệ có thể thay đổi cách thế giới giám sát hoạt động khai thác thủy sản.

Nghề cá lớn nhất thế giới và sự mở rộng nhanh chưa từng có

Mực Mực bay jumbo phân bố rộng ở Đông Thái Bình Dương và từ lâu là nguồn sống của hàng chục nghìn ngư dân Peru. Từ năm 2000 đến 2022, sản lượng khai thác toàn khu vực đã tăng tới 500%. Tuy nhiên, tăng trưởng này phần lớn đến từ đội tàu xa bờ, trong khi sản lượng của ngư dân Peru hầu như không tăng.

Điểm đáng chú ý là sự bùng nổ về số lượng tàu của Trung Quốc. Chỉ trong vòng 12 năm, số tàu đánh bắt mực ngoài khơi Peru tăng từ 166 chiếc (2010) lên 523 chiếc (2022). Đây là lực lượng tàu khai thác lớn nhất trên thế giới đối với loài mực này. Nghiên cứu của Prado chỉ ra rằng sản lượng của Trung Quốc đã tăng 250% trong cùng giai đoạn, tạo ra sự chênh lệch ngày càng lớn giữa khai thác công nghiệp và khai thác thủ công.

Ở phía Peru, đội tàu truyền thống gồm khoảng 4.600 tàu nhỏ dưới 15 mét, hoạt động chủ yếu trong vùng EEZ. Lực lượng này cung cấp 50–60% sản lượng mực phục vụ tiêu dùng trực tiếp trong nước và tạo việc làm cho hơn 20.000 lao động. Tuy nhiên, đây chính là nhóm bị ảnh hưởng nặng nề nhất từ sự cạnh tranh về khai thác.

Nguy cơ IUU và sụt giảm sản lượng: Báo động đỏ cho nguồn lợi

Theo số liệu được trình bày, giai đoạn 2020–2021 ghi nhận mức giảm 52% sản lượng cập cảng của đội tàu Peru. Mức sụt giảm này gây lo ngại ở cấp quốc gia, khi hàng chục nghìn ngư dân phụ thuộc vào nghề mực để đảm bảo sinh kế.

Nghiên cứu cũng chỉ ra mối liên hệ đáng kể giữa hoạt động của đội tàu xa bờ và nguy cơ gia tăng khai thác bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU). Nhiều bằng chứng cho thấy các tàu này thường xuyên tắt hoặc làm giả tín hiệu AIS – hệ thống nhận dạng tự động – khiến cơ quan quản lý khó kiểm soát hoạt động thực tế trên biển cả.

Tác động kinh tế của sự cạnh tranh không cân bằng này được ước tính rất lớn. Theo ước tính được nêu trong bài trình bày, đội tàu công nghiệp nước ngoài có thể gây thất thoát tới 50.000 tấn mực mỗi năm đối với đội tàu thủ công Peru – một con số đủ để làm đảo lộn chuỗi giá trị của ngành.

Thách thức trong giám sát và sự cần thiết của công nghệ mới

Hệ thống giám sát tàu cá truyền thống như VMS và AIS bộc lộ nhiều hạn chế khi đối mặt với tàu công nghiệp hoạt động ở biển xa. AIS đặc biệt dễ bị tắt hoặc giả mạo, cho phép các tàu hoạt động mà không để lại dấu vết kỹ thuật số. Thực tế này khiến việc giám sát đội tàu xa bờ ngày càng khó khăn, nhất là trong các khu vực không có lực lượng tuần tra thường xuyên.

Để vượt qua thách thức đó, Isabella Prado giới thiệu các phương pháp giám sát tiên tiến dựa trên công nghệ vệ tinh:

  • VIIRS: Dữ liệu cảm biến hồng ngoại của NOAA và NASA, có khả năng phát hiện ánh sáng từ tàu câu mực vào ban đêm.
  • SAR (Synthetic Aperture Radar): Công nghệ radar khẩu độ tổng hợp của vệ tinh Sentinel-1, phát hiện tàu ngay cả trong điều kiện nhiều mây hay ban đêm, không phụ thuộc vào tín hiệu của tàu.

Hai công nghệ này cho phép phát hiện tàu dù họ tắt AIS, tạo nền tảng quan trọng cho quản lý chống IUU.

Nghiên cứu hướng đến giải pháp toàn diện

Trong dự án tiến sĩ, Prado đặt ra ba nhóm mục tiêu:

  1. Phát triển mô hình học máy để phân tích dữ liệu AIS kết hợp ảnh vệ tinh và tự động phân loại hoạt động của tàu.
  2. Hiệu chỉnh và kiểm chứng mô hình nhằm lập bản đồ hoạt động IUU theo thời gian thực.
  3. Đánh giá tác động kinh tế – xã hội của sự suy giảm nguồn lợi mực và sự mở rộng của đội tàu xa bờ đối với cộng đồng địa phương.

Cách tiếp cận này giúp đưa ra cái nhìn toàn diện, kết nối dữ liệu hiện đại với thực tiễn đời sống ngư dân và các thách thức quản lý.

Ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi Peru

Nghiên cứu của Isabella Prado không chỉ mang lại giá trị khoa học, mà còn có ý nghĩa chính sách rõ rệt đối với nhiều quốc gia đang đối mặt với tình trạng đội tàu nước ngoài khai thác trái phép, trong đó có Việt Nam. Các phương pháp như VIIRS, SAR và phân tích AIS nâng cao có thể trở thành công cụ quan trọng để hỗ trợ các nỗ lực chống IUU và đáp ứng yêu cầu của các thị trường xuất khẩu lớn.

Trong bối cảnh nghề cá toàn cầu ngày càng chịu áp lực, nghiên cứu này góp phần làm rõ cách tiếp cận mới nhằm bảo vệ nguồn lợi, đảm bảo công bằng trong khai thác và tăng cường bền vững cho cộng đồng ngư dân ven biển.

muc ong quan ly thuy san

TIN MỚI CẬP NHẬT

Mỹ gia hạn điều tra Điều 301 về sở hữu trí tuệ đối với Việt Nam đến cuối tháng 2/2027

 |  11:17 20/11/2026

(vasep.com.vn) Cơ quan Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) vừa quyết định gia hạn thêm 3 tháng cuộc điều tra theo Điều 301 đối với Việt Nam về bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ (SHTT). Kết luận của cuộc điều tra sẽ được đưa ra chậm nhất vào ngày 28/2/2027.

Mỹ siết điều kiện đối với bên đứng tên nhập khẩu từ ngày 5/1/2027

 |  09:24 20/11/2026

(vasep.com.vn) Từ ngày 5/1/2027, Cơ quan Hải quan và Bảo vệ Biên giới Mỹ (CBP) áp dụng tiêu chí mới để xác định tư cách bên đứng tên nhập khẩu và siết điều kiện khai báo đối với bên đứng tên nhập khẩu nước ngoài. Doanh nghiệp thủy sản Việt Nam cần xác nhận ai đứng tên trên hồ sơ hải quan Mỹ, đặc biệt nếu đang nhập khẩu qua công ty liên kết tại Mỹ hoặc bán hàng theo điều kiện bên bán chịu trách nhiệm làm thủ tục nhập khẩu.

Giá bán buôn cá minh thái tại Nga giảm 6% trong 6 tuần

 |  08:31 20/11/2026

(vasep.com.vn) Giá bán buôn cá minh thái tại vùng Viễn Đông Nga giảm 5,6% trong sáu tuần, xuống còn 203 rúp/kg. Nguồn cung tăng nhờ điều kiện khai thác thuận lợi và sản lượng đánh bắt cải thiện là những yếu tố chính gây áp lực lên giá.

IFFO mở rộng dữ liệu vòng đời nguyên liệu biển

 |  08:31 20/11/2026

(vasep.com.vn) Tại hội nghị ở Buenos Aires, Brett Glencross, Giám đốc kỹ thuật IFFO, đã trình bày kết quả dự án thu thập dữ liệu sơ cấp kéo dài bốn năm. Dave Robb, Giám đốc bền vững tại Cargill Aqua Nutrition, phân tích ý nghĩa của dữ liệu đối với các nhà sản xuất thức ăn và doanh nghiệp nuôi trồng thủy sản.

New Zealand tăng cường hỗ trợ các quốc đảo Nam Thái Bình Dương chống khai thác IUU

 |  08:30 20/11/2026

(vasep.com.vn) New Zealand đang mở rộng hợp tác giám sát hàng hải với các quốc đảo Nam Thái Bình Dương, đặc biệt là Fiji và Vanuatu, nhằm nâng cao năng lực phát hiện khai thác bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU), buôn lậu và các hoạt động trái phép trên biển.

Hiệp định nghề cá EU – Mauritania có nguy cơ gián đoạn

 |  08:42 19/11/2026

(vasep.com.vn) Chỉ còn ít ngày trước hạn chót, Mauritania và Liên minh châu Âu (EU) vẫn chưa đạt được thỏa thuận mới về nghề cá. Ủy ban châu Âu đã thông báo Nghị định thư thực thi Hiệp định đối tác nghề cá bền vững EU – Mauritania sẽ hết hiệu lực vào nửa đêm ngày 14/11. Nếu không có giải pháp, 60 tàu cá châu Âu sẽ không được phép khai thác trong vùng biển Mauritania từ ngày 15/11.

Giá rô phi Brazil giảm nhẹ, xuất khẩu đạt đỉnh năm 2026

 |  08:41 19/11/2026

(vasep.com.vn) Giá cá rô phi tại thị trường Brazil giảm nhẹ trong tháng 10/2026 do nhu cầu suy yếu và tốc độ tiêu thụ chậm, theo khảo sát công bố ngày 11/11 của Trung tâm Nghiên cứu Kinh tế Ứng dụng (Cepea) thuộc Đại học São Paulo.

Bột ấu trùng ruồi lính đen có thể thay thế bột cá trong thức ăn cá rô phi

 |  08:40 19/11/2026

(vasep.com.vn) Một nghiên cứu tại Benin cho thấy bột ấu trùng ruồi lính đen có tiềm năng thay thế hoàn toàn bột cá trong khẩu phần ăn của cá rô phi sông Nile nuôi nhốt mà không ảnh hưởng tiêu cực đến tăng trưởng và phát triển sinh lý.

Xuất khẩu cá ngừ vượt 816 triệu USD, đà phục hồi đối mặt sức ép cuối năm

 |  08:37 19/11/2026

(vasep.com.vn) Xuất khẩu cá ngừ Việt Nam tiếp tục duy trì đà tăng trưởng trong tháng 10/2026, đưa kim ngạch 10 tháng đầu năm vượt 816 triệu USD. Tuy nhiên, phía sau những con số tích cực là thị trường thế giới vẫn phân hóa mạnh, nhu cầu phục hồi chậm trong khi giá nguyên liệu tăng cao. Điều này đang đặt doanh nghiệp trước bài toán vừa giữ đơn hàng, vừa bảo đảm hiệu quả sản xuất.

Hàn Quốc — Giá ghẹ đực tăng gần gấp đôi do sản lượng khai thác giảm

 |  10:54 18/11/2026

(vasep.com.vn) Sản lượng ghẹ khai thác tại vùng biển phía Tây Hàn Quốc giảm đã đẩy giá ghẹ đực vào mùa thu tăng mạnh. Theo báo cáo diễn biến thủy sản của chợ đầu mối Noryangjin, trong tuần từ ngày 12–17/10, giá đấu giá bình quân đạt 20.400 won/kg, tăng 92,45% so với cùng kỳ năm trước và 27,5% so với tuần trước.

VASEP - HIỆP HỘI CHẾ BIẾN VÀ XUẤT KHẨU THỦY SẢN VIỆT NAM

Chịu trách nhiệm: Ông Nguyễn Hoài Nam - Phó Tổng thư ký Hiệp hội

Đơn vị vận hành trang tin điện tử: Trung tâm VASEP.PRO

Trưởng Ban Biên tập: Bà Phùng Thị Kim Thu

Giấy phép hoạt động Trang thông tin điện tử tổng hợp số 138/GP-TTĐT, ngày 01/10/2013 của Bộ Thông tin và Truyền thông

Tel: (+84 24) 3.7715055 – (ext.203); email: kimthu@vasep.com.vn

Trụ sở: Số 7 đường Nguyễn Quý Cảnh, Phường An Phú, Quận 2, Tp.Hồ Chí Minh

Tel: (+84) 28.628.10430 - Fax: (+84) 28.628.10437 - Email: vasephcm@vasep.com.vn

VPĐD: số 10, Nguyễn Công Hoan, Ngọc Khánh, Ba Đình, Hà Nội

Tel: (+84 24) 3.7715055 - Fax: (+84 24) 37715084 - Email: vasephn@vasep.com.vn

© Copyright 2020 - Mọi hình thức sao chép phải được sự chấp thuận bằng văn bản của VASEP

DANH MỤC