USTR đưa Việt Nam vào diện cảnh báo cao nhất về sở hữu trí tuệ: Doanh nghiệp thủy sản cần chủ động rà soát hồ sơ tuân thủ

USTR nêu 5 nhóm quan ngại chính

Theo thông cáo của USTR, Báo cáo Đặc biệt 301 là đánh giá thường niên về mức độ bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ tại các đối tác thương mại của Hoa Kỳ. Năm 2026, USTR rà soát hơn 100 đối tác thương mại, xác định Việt Nam là nước duy nhất thuộc nhóm “Quốc gia nước ngoài ưu tiên”; đồng thời đưa 6 nước vào “Danh sách ưu tiên theo dõi” và 19 đối tác vào “Danh sách theo dõi”. USTR cho biết trong vòng 30 ngày kể từ khi xác định Việt Nam thuộc diện này, cơ quan này sẽ quyết định có khởi xướng điều tra theo Điều khoản 301 hay không. Nếu điều tra được khởi xướng, USTR sẽ yêu cầu tham vấn với Việt Nam để tìm cách xử lý các vấn đề dẫn tới việc định danh này.

Trong phần báo cáo về Việt Nam, USTR nêu 5 nhóm quan ngại cụ thể gồm: (1) thực thi chưa đủ thường xuyên và hiệu quả đối với vi phạm bản quyền trực tuyến; (2) thực thi chưa đủ đối với hàng giả, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ; (3) thực thi tại biên giới còn hạn chế; (4) thiếu các biện pháp xử lý việc sử dụng phần mềm không có bản quyền; (5) và thiếu biện pháp hình sự đối với hành vi trộm cắp tín hiệu cáp, vệ tinh. USTR cũng cho rằng mặc dù Việt Nam đã có một số hành động thực thi, các nỗ lực này chưa đủ để xử lý toàn bộ các vấn đề mà phía Hoa Kỳ quan ngại.

Không chỉ là vấn đề sở hữu trí tuệ, mà là tín hiệu về rủi ro tuân thủ

Với doanh nghiệp xuất khẩu, đặc biệt là doanh nghiệp có thị trường trọng điểm tại Hoa Kỳ, thông điệp đáng chú ý không chỉ nằm ở nội dung “sở hữu trí tuệ”, mà còn ở xu hướng Hoa Kỳ đang sử dụng ngày càng nhiều công cụ thương mại để gia tăng sức ép về tuân thủ. Điều khoản 301 là công cụ cho phép Hoa Kỳ điều tra các hành vi, chính sách hoặc thực tiễn bị cho là không công bằng, bất hợp lý hoặc phân biệt đối xử và gây gánh nặng, hạn chế thương mại của Hoa Kỳ. Trong bối cảnh đó, mọi ngành xuất khẩu lớn, trong đó có thủy sản, cần theo dõi sát diễn biến, dù cáo buộc hiện nay không trực tiếp nhằm vào sản phẩm thủy sản.

Hoa Kỳ hiện vẫn là một trong những thị trường xuất khẩu thủy sản quan trọng nhất của Việt Nam. Theo VASEP, thương mại thủy sản Việt Nam – Hoa Kỳ đã tăng từ quy mô vài chục triệu USD lên gần 2 tỷ USD mỗi năm, đưa Mỹ trở thành thị trường xuất khẩu thủy sản số một của Việt Nam trong nhiều năm liên tiếp. Riêng quý I/2026, xuất khẩu thủy sản Việt Nam đạt 2,64 tỷ USD, tăng 14,4% so với cùng kỳ; tuy nhiên xuất khẩu sang Mỹ giảm 7,4%, phản ánh tác động của chính sách, sức mua và áp lực cạnh tranh tại thị trường này.

Doanh nghiệp thủy sản cần chuẩn bị gì?

Trước mắt, doanh nghiệp thủy sản xuất khẩu sang Hoa Kỳ cần coi đây là một cảnh báo sớm để rà soát lại toàn bộ hệ thống quản trị tuân thủ. Việc đầu tiên là kiểm tra tính hợp pháp của phần mềm đang sử dụng trong doanh nghiệp, từ hệ điều hành, phần mềm văn phòng, kế toán, quản lý sản xuất, quản lý kho, truy xuất nguồn gốc, thiết kế bao bì, xử lý hình ảnh, quản trị dữ liệu đến các nền tảng lưu trữ đám mây. Hồ sơ bản quyền phần mềm, hợp đồng mua giấy phép, hóa đơn, biên bản nghiệm thu và danh sách người dùng cần được lưu trữ đầy đủ, có thể xuất trình khi khách hàng hoặc đối tác yêu cầu.

Doanh nghiệp cũng cần đẩy nhanh số hóa hồ sơ xuất khẩu và dữ liệu chuỗi cung ứng. Với thủy sản, các nhóm dữ liệu quan trọng gồm: hồ sơ nhà cung cấp nguyên liệu, vùng nuôi hoặc tàu khai thác, mã lô nguyên liệu, nhật ký sản xuất, kết quả kiểm nghiệm, chứng nhận an toàn thực phẩm, hồ sơ HACCP, BRC, ASC, BAP nếu có, hồ sơ truy xuất nguồn gốc, chứng từ hải quan, hợp đồng, hóa đơn, vận đơn, chứng nhận xuất xứ, chứng thư y tế và các giấy tờ liên quan đến COA, MMPA hoặc yêu cầu riêng của nhà nhập khẩu Mỹ. Dữ liệu nên được lưu bằng hệ thống có phân quyền, có thời gian tạo lập, lịch sử chỉnh sửa và khả năng truy xuất nhanh.

Đối với doanh nghiệp có thương hiệu riêng hoặc bán hàng qua kênh bán lẻ, cần kiểm tra lại nhãn hiệu, bao bì, hình ảnh, nội dung quảng cáo và website để tránh rủi ro xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ của bên thứ ba. Doanh nghiệp nên chủ động đăng ký bảo hộ nhãn hiệu tại các thị trường xuất khẩu chính, đặc biệt là Hoa Kỳ nếu có kế hoạch phát triển thương hiệu riêng. Các tài liệu truyền thông, catalogue, ảnh sản phẩm, video quảng bá cũng cần sử dụng nguồn hợp pháp, tránh dùng hình ảnh, nhạc, phần mềm thiết kế hoặc nội dung có nguy cơ vi phạm bản quyền.

Một hướng chuẩn bị quan trọng khác là xây dựng “hồ sơ tuân thủ doanh nghiệp” bằng dữ liệu số. Hồ sơ này nên bao gồm thông tin pháp lý doanh nghiệp, giấy phép sản xuất, chứng nhận hệ thống quản lý chất lượng, chính sách lao động, môi trường, an toàn thực phẩm, bảo mật dữ liệu, sở hữu trí tuệ, bản quyền phần mềm và quy trình kiểm soát nhà cung cấp. Đây sẽ là bộ hồ sơ nền giúp doanh nghiệp trả lời nhanh các yêu cầu thẩm tra của nhà nhập khẩu, hệ thống bán lẻ, hãng luật hoặc cơ quan quản lý tại thị trường nhập khẩu.

Việt Nam khẳng định tiếp tục hợp tác với Hoa Kỳ

Sau khi USTR công bố báo cáo, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Việt Nam Phạm Thu Hằng cho biết Việt Nam đề nghị phía Hoa Kỳ đánh giá khách quan, cân bằng các nỗ lực và thành tựu của Việt Nam trong bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ. Việt Nam khẳng định đã và đang hoàn thiện khuôn khổ pháp luật, nâng cao nhận thức, tăng cường hợp tác quốc tế với WIPO, Hoa Kỳ và nhiều đối tác khác; đồng thời cam kết đấu tranh, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm quyền sở hữu trí tuệ.