Quản lý nghề khai thác mực ống ở Nam Thái Bình Dương: Thực trạng, biến động và liên hệ với khu vực ASEAN

Sản lượng khai thác và biến động đáng chú ý

Sản lượng khai thác mực JFS thời gian gần đây có xu hướng phân hóa mạnh giữa các quốc gia. Dữ liệu tổng hợp cho thấy Chile duy trì tăng trưởng ổn định trong vùng EEZ được quản lý chặt chẽ, trong khi Peru và Trung Quốc – hai quốc gia phụ thuộc lớn vào vùng biển quốc tế – lại chứng kiến sụt giảm sâu về sản lượng. Bảng dưới đây cho thấy mức độ biến động rõ rệt:

📌 BẢNG 1. SẢN LƯỢNG MỰC JFS CỦA MỘT SỐ QUỐC GIA GIAI ĐOẠN 2023–2024

(Đơn vị: tấn)

Chile đạt mức tăng trưởng ấn tượng 30% nhờ quản lý ổn định trong EEZ, trong khi mức giảm 70% của Peru và 45% của Trung Quốc phản ánh tính nhạy cảm của JFS trước biến động môi trường và áp lực khai thác. Đây là tín hiệu cảnh báo về rủi ro suy giảm nguồn lợi nếu thiếu biện pháp quản lý thích hợp.

Năng lực đội tàu và áp lực khai thác vùng biển quốc tế

Một khác biệt lớn của nghề mực JFS nằm ở quy mô và cấu trúc đội tàu giữa các quốc gia. Trung Quốc duy trì đội tàu công nghiệp lớn với sức chứa đông lạnh vượt trội. Peru có số lượng tàu lớn nhưng chủ yếu là tàu nhỏ ven bờ. Chile đứng giữa hai xu hướng. Bảng sau tóm tắt chi tiết:

📌 BẢNG 2. SỐ LƯỢNG TÀU VÀ SỨC CHỨA HẦM ĐÔNG

(Đơn vị tàu và m³)

Năng lực đội tàu cho thấy Trung Quốc có lợi thế vượt trội về khai thác xa bờ, có thể hoạt động kéo dài nhiều tháng trên vùng biển quốc tế. Ngược lại, đội tàu nhỏ của Peru hạn chế khả năng tiếp cận nguồn lợi ổn định, dễ tổn thương trước biến động nguồn lợi và cạnh tranh quốc tế.

SPRFMO – trung tâm quản trị nhưng thiếu công cụ mạnh

SPRFMO giữ vai trò quản lý nguồn lợi JFS tại vùng biển quốc tế, nhưng so với ngành cá horse mackerel, nghề mực vẫn thiếu các công cụ quản lý thiết yếu như TAC, chia sẻ dữ liệu bắt buộc, mô hình trữ lượng chuẩn hóa và cơ chế giám sát thực thi mạnh mẽ. Điều này dẫn đến “môi trường khai thác gần như mở”, nơi đội tàu có năng lực lớn có ưu thế rõ rệt.

Dù SPRFMO đã có nỗ lực cải thiện, đánh giá hiệu suất gần đây vẫn chỉ rõ nghề mực là lĩnh vực được quản lý yếu nhất, cần gấp rút hoàn thiện khung quản trị dựa trên khoa học.

Tác động kinh tế – xã hội: trường hợp Peru và Ecuador

Tại Peru, biến động sản lượng gây biến động giá lớn theo năm và theo tháng. Khi sản lượng giảm mạnh, giá tăng vọt nhưng ngư dân không hưởng lợi tương xứng do chi phí, rủi ro và sự bất định thị trường. Điều đáng lo ngại là độ biến động giá ngày càng cao, phản ánh sự thiếu ổn định của nguồn cung. Các hộ gia đình làm nghề mực, phần lớn là quy mô nhỏ, chịu rủi ro sinh kế đáng kể.

Ở Ecuador, nghề mực chiếm 10,5% sản lượng nghề cá thủ công, dù tổng sản lượng không lớn. Điều này cho thấy mức độ phụ thuộc cao vào nguồn lợi mực tại một số cộng đồng ven biển và sự cần thiết của một khung quản lý phù hợp cho cả các quốc gia có sản lượng nhỏ.

Tiến độ quản lý: khác biệt giữa các quốc gia ven biển

Các quốc gia ven biển Nam Thái Bình Dương có mức độ hoàn thiện quản lý khác nhau. Chile từng có truyền thống quản lý tốt nhưng chậm cập nhật kế hoạch mới. Peru có cải tiến về ROP và VMS nhưng chưa kiểm soát đủ nỗ lực khai thác. Ecuador chịu áp lực lớn về sinh kế nhưng cơ sở pháp lý và khoa học còn hạn chế.

Trung Quốc, dù áp dụng đầy đủ VMS và có quy định nội bộ, lại thiếu ràng buộc TAC trong khu vực RFMO, tạo ra tình trạng thiếu cân xứng trách nhiệm quản lý tại vùng biển quốc tế.

Bảng sau tổng hợp tình hình quản lý hiện tại:

📌 BẢNG 3. TÌNH TRẠNG QUẢN LÝ NGHỀ JFS THEO TỪNG QUỐC GIA

Nhận định riêng đối với khu vực ASEAN

Khu vực ASEAN, dù không trực tiếp tham gia SPRFMO, lại chịu ảnh hưởng sâu sắc từ biến động của nghề mực JFS. Việt Nam, Thái Lan và Malaysia đều phụ thuộc lớn vào nhập khẩu mực nguyên liệu từ Peru và Trung Quốc. Sự sụt giảm sản lượng tại hai quốc gia này khiến giá tăng mạnh, kéo theo chi phí chế biến và làm giảm năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp ASEAN trên thị trường xuất khẩu. Ngoài ra, cơ cấu nghề cá ASEAN tương đồng với Peru và Ecuador khi đội tàu nhỏ chiếm phần lớn, dễ bị tổn thương trước biến động nguồn lợi toàn cầu.

Kinh nghiệm từ SPRFMO cho thấy các yếu tố như minh bạch dữ liệu, hệ thống VMS bắt buộc, mô hình lượng giá trữ lượng và cơ chế tham gia khoa học là nền tảng cốt lõi để quản lý bền vững. ASEAN đang hoạt động trong nhiều RFMO lớn (IOTC, WCPFC), vì vậy xu hướng siết chặt quản trị dựa trên bằng chứng khoa học sẽ sớm tác động trực tiếp tới khu vực. Đây là thời điểm để ASEAN chủ động củng cố hệ thống quản lý nghề cá nhằm thích ứng với yêu cầu quốc tế ngày càng cao.