Vì sao Trung Quốc tăng mạnh nhập khẩu tôm hùm Việt Nam?

Trung Quốc tăng nhập khẩu tôm hùm Việt Nam trong năm 2025 là kết quả của nhiều yếu tố cộng hưởng. Về phía cầu, tầng lớp trung lưu và giàu có Trung Quốc có nhu cầu ẩm thực cao cấp ngày càng lớn, coi tôm hùm là món ăn vừa ngon vừa mang ý nghĩa may mắn trong các dịp lễ. Về phía cung, Việt Nam đã nhanh nhạy thích ứng: tập trung nuôi loài tôm hùm được phép, mở rộng quy mô sản xuất và đáp ứng các tiêu chuẩn kiểm dịch khắt khe. Quan hệ thương mại Việt–Trung cũng được cải thiện rõ rệt, tạo kênh thông thoáng để tôm hùm sang Trung Quốc chính ngạch với ưu đãi thuế quan. Bên cạnh đó, cạnh tranh quốc tế thay đổi (nhất là sự vắng mặt của tôm hùm Úc và rào cản thuế với Bắc Mỹ) đã tạo “thiên thời, địa lợi” cho tôm hùm Việt Nam chiếm lĩnh thị trường. Với đà tăng trưởng ấn tượng (xuất khẩu tôm hùm sang Trung Quốc tăng hơn 3 lần chỉ trong một năm), Việt Nam đang nổi lên như nguồn cung tôm hùm quan trọng cho Trung Quốc. Tuy nhiên, để giữ vững và phát triển bền vững, Việt Nam cần tiếp tục nâng cao chất lượng, ổn định nguồn cung và chủ động ứng phó với các tiêu chuẩn mới cũng như sự trở lại của các đối thủ cạnh tranh trong tương lai.

1. Nhu cầu tăng cao từ thị trường Trung Quốc

Xu hướng tiêu dùng cao cấp: Người tiêu dùng Trung Quốc ngày càng ưa chuộng các sản phẩm thủy sản chất lượng cao, an toàn, truy xuất nguồn gốc và sẵn sàng chi trả giá cao cho trải nghiệm ẩm thực đặc biệt. Thay vì tập trung vào các loại tôm đông lạnh giá rẻ, họ chuyển sang phân khúc cao cấp như tôm cỡ lớn, tôm hùm sống/tươi và các sản phẩm chế biến sâu phục vụ nhà hàng, khách sạn. Sự dịch chuyển thị hiếu này tạo lực đẩy lớn cho mặt hàng tôm hùm Việt Nam – vốn được đánh giá cao về chất lượng và phù hợp với nhu cầu phân khúc cao cấp.

Mùa vụ lễ Tết và yếu tố văn hóa: Nhu cầu tôm hùm tại Trung Quốc tăng đột biến vào dịp Tết Nguyên đán, khi người dân chuẩn bị cho mùa lễ hội cuối năm. Tôm hùm được ưa chuộng trong các bữa tiệc và cỗ Tết nhờ hình thức bắt mắt, màu sắc đỏ tươi tượng trưng cho may mắn. Đặc biệt, cỡ tôm hùm nhỏ (150–300 gram/con) rất được ưa thích tại các nhà hàng buffet hải sản đang thịnh hành ở Trung Quốc.

Phục hồi kinh tế và chính sách kích cầu: Sau khi Trung Quốc mở cửa trở lại hậu COVID-19, thu nhập người dân cải thiện và chính phủ triển khai các chính sách thúc đẩy tiêu dùng nội địa, nhu cầu đối với thực phẩm cao cấp như tôm hùm càng tăng. Trong năm 2025, thương mại điện tử và chuỗi bán lẻ hiện đại tại Trung Quốc phát triển mạnh, giúp tôm hùm nhập khẩu tiếp cận rộng rãi người tiêu dùng hơn. Nhờ thị trường tỷ dân sẵn sàng “mở hầu bao”, tổng lượng tôm hùm Trung Quốc nhập khẩu 3 quý đầu 2025 đạt gần 49.900 tấn, tăng 13% so với cùng kỳ. Nhu cầu tăng mạnh này tạo cơ hội lớn cho các nhà cung ứng như Việt Nam.

2. Chính sách thương mại và kiểm dịch thuận lợi hơn

Mở cửa thị trường và ưu đãi thuế quan: Quan hệ thương mại Việt–Trung trong lĩnh vực nông thủy sản có nhiều bước tiến tích cực gần đây. Trung Quốc đã phê duyệt nhập khẩu chính ngạch nhiều mặt hàng nông sản Việt Nam thông qua việc ký kết các Nghị định thư song phương, mở rộng cửa cho nông sản, thủy sản Việt. Đáng chú ý, các sản phẩm thủy sản chủ lực của Việt Nam như tôm hùm, tôm sú, cá tra... đều đã được phía Trung Quốc miễn thuế nhập khẩu theo các hiệp định thương mại tự do (ACFTA, RCEP). Nhờ lợi thế thuế quan 0% (không bị áp thuế trừng phạt), tôm hùm Việt Nam có giá bán cạnh tranh hơn hẳn so với tôm hùm từ Mỹ, Canada (đang chịu thuế nhập khẩu lần lượt ~17% và 32%). Bên cạnh đó, vị trí địa lý gần giúp rút ngắn thời gian vận chuyển tôm hùm sống sang Trung Quốc, giảm hao hụt và chi phí logistics. Những yếu tố này tạo lợi thế thương mại rõ rệt, khuyến khích Trung Quốc tăng mua tôm hùm từ Việt Nam.

Kiểm dịch và quy định nhập khẩu: Năm 2023, Trung Quốc sửa đổi Luật Bảo vệ động vật hoang dã (có hiệu lực từ tháng 5/2023) và đưa tôm hùm bông (Panulirus ornatus) vào danh mục loài cần bảo vệ cấp 2. Theo quy định mới, cấm khai thác, buôn bán tôm hùm bông tự nhiên, và chỉ cho phép nhập khẩu tôm hùm bông nuôi nếu đáp ứng điều kiện nghiêm ngặt: phải chứng minh rõ ràng quá trình nuôi, không sử dụng con giống tự nhiên (yêu cầu con giống thế hệ F2 trở lên). Ngoài ra, nhà nhập khẩu Trung Quốc phải xin giấy phép đặc biệt về động vật hoang dã, và các cơ sở nuôi, cơ sở bao gói ở Việt Nam phải đăng ký danh sách được phía Trung Quốc phê duyệt trước khi xuất khẩu. Việc Trung Quốc siết kiểm soát nguồn gốc tôm hùm bông đã khiến xuất khẩu tôm hùm Việt Nam đầu năm 2023 bị đình trệ, kim ngạch 8 tháng đầu năm 2023 chỉ đạt 76 triệu USD, giảm 42% so với cùng kỳ 2022. Tuy nhiên, phía Việt Nam và Trung Quốc đã tích cực phối hợp tháo gỡ: Trung Quốc đồng ý xem xét cơ chế đặc biệt cho tôm hùm bông nuôi, tiến hành kiểm tra trực tuyến các cơ sở nuôi và sẽ công bố danh sách trang trại đủ điều kiện xuất khẩu. Bộ NN&PTNT Việt Nam cũng khuyến cáo ngư dân chuyển hướng sang nuôi tôm hùm xanh (Panulirus homarus) – loài được phép nhập khẩu và đang được thị trường Trung Quốc ưa chuộng nhất.

Thích ứng của doanh nghiệp xuất khẩu: Nhờ những nỗ lực trên, đến năm 2025, hoạt động xuất khẩu tôm hùm sang Trung Quốc đã diễn ra theo kênh chính ngạch ổn định hơn. Hiện Việt Nam có 46 cơ sở đóng gói thủy sản sống (chủ yếu là tôm hùm) được phía Trung Quốc phê duyệt mã số để xuất khẩu. Các doanh nghiệp đã tuân thủ chặt chẽ yêu cầu truy xuất nguồn gốc, gắn tem cho tôm hùm thí điểm ở Phú Yên, và nâng cao kiểm soát chất lượng theo tiêu chuẩn phía bạn. Nhờ đó, hàng rào kiểm dịch không còn là trở ngại lớn: phía Trung Quốc tiếp tục nhập khẩu mạnh tôm hùm xanh từ Việt Nam, trong khi tôm hùm bông tạm thời tiêu thụ nội địa. Đến cuối 2024, Trung Quốc vẫn cấm nhập tôm hùm bông và chỉ cho phép tôm hùm xanh, giúp định hướng rõ ràng cho người nuôi Việt Nam tập trung vào loài được phép. Lãnh đạo hải quan Trung Quốc cũng cho biết hai nước đang hợp tác chặt chẽ về nông thủy sản, và các quy trình kiểm dịch sẽ được đơn giản hóa khi doanh nghiệp tuân thủ tiêu chuẩn chất lượng chuỗi sản xuất. (Lưu ý: Trung Quốc dự kiến áp dụng Lệnh 280 từ giữa 2026 với yêu cầu khắt khe hơn về đăng ký cơ sở xuất khẩu qua cơ quan thẩm quyền. Dù vậy, trong năm 2025, các quy định hiện tại vẫn tạo điều kiện thuận lợi để tôm hùm Việt Nam thâm nhập mạnh vào thị trường Trung Quốc.)

3. Sản lượng tôm hùm Việt Nam

Để đáp ứng nhu cầu khổng lồ từ Trung Quốc, ngành tôm hùm Việt Nam đã mở rộng quy mô nuôi trong những năm gần đây. Các vùng nuôi trọng điểm (như vịnh Xuân Đài – Phú Yên, Cam Ranh – Khánh Hòa) đã phục hồi sản lượng tốt, tạo nền tảng tăng nguồn cung xuất khẩu. Theo Hiệp hội VASEP, Việt Nam hiện có nguồn cung tôm hùm xanh dồi dào – đây là lợi thế giúp nhanh chóng tăng xuất khẩu khi Trung Quốc “khát hàng”. Số liệu cho thấy Trung Quốc đã nhập tới 17.365 tấn tôm hùm từ Việt Nam trong 3 quý đầu 2025 (gấp gần 3 lần cùng kỳ 2024), đạt giá trị 556 triệu USD. Sản lượng này vượt xa mục tiêu đề án ngành (3.000 tấn vào năm 2025) và phản ánh sự tăng trưởng “nóng” để đáp ứng thị trường. Diện tích và số lượng lồng nuôi cũng tăng nhanh: riêng khu vực Sông Cầu (Phú Yên) có trên 27.000 lồng nuôi – một trong những thủ phủ tôm hùm lớn nhất cả nước. Nhờ mở rộng quy mô nuôi và đầu tư công nghệ, Việt Nam đủ khả năng cung ứng khối lượng lớn tôm hùm cho Trung Quốc trong năm 2025.

Thách thức về nguồn cung: Dù sản lượng tăng mạnh, người nuôi tôm hùm vẫn đối mặt không ít rủi ro về thiên tai và dịch bệnh. Cuối tháng 11/2025, mưa lũ lịch sử tại khu vực Phú Yên đã gây hiện tượng tôm hùm nuôi chết hàng loạt, làm suy giảm đáng kể nguồn cung tôm hùm thương phẩm tại vịnh Xuân Đài. Tuy thiệt hại này chưa ảnh hưởng ngay đến các đơn hàng cuối năm 2025 (do doanh nghiệp đã dự trữ hàng từ trước), nhưng dự báo sẽ giảm sản lượng cung ứng đầu năm 2026 và có thể đẩy giá tôm hùm tăng trở lại do khan hàng. Bên cạnh đó, dịch bệnh trên tôm và chi phí đầu vào (thức ăn, con giống) cũng là những yếu tố cần kiểm soát để duy trì nguồn cung ổn định. Chính phủ và địa phương đang khuyến khích mô hình nuôi bền vững, kiểm soát môi trường nuôi và cấp mã số vùng nuôi để quản lý dịch bệnh tốt hơn. Nhìn chung, nguồn cung tôm hùm Việt Nam năm 2025 khá dồi dào nhờ mở rộng nuôi trồng, nhưng vẫn cần cảnh giác trước các yếu tố bất lợi có thể ảnh hưởng tới sản lượng và giá cả.

4. Thay đổi trong quan hệ thương mại Việt–Trung

Trung Quốc trở thành đối tác nhập khẩu nông sản hàng đầu: Năm 2025 đánh dấu bước chuyển quan trọng khi Trung Quốc vượt Mỹ trở thành thị trường nhập khẩu thủy sản lớn nhất của Việt Nam.

Chuyển từ tiểu ngạch sang chính ngạch: Trước đây, phần lớn tôm hùm Việt Nam xuất sang Trung Quốc theo đường tiểu ngạch qua biên giới, tiềm ẩn nhiều rủi ro về ách tắc và ép giá nông dân. Nay, hai nước đều chú trọng chuẩn hóa thương mại và giảm phụ thuộc các kênh không chính thức. Các địa phương và doanh nghiệp Trung Quốc muốn nhập khẩu trực tiếp từ Việt Nam thay vì qua trung gian, và nhiều doanh nghiệp Trung Quốc đã sang Việt Nam tìm kiếm cơ hội đầu tư chuỗi cung ứng nông sản tại chỗ. Về phía Việt Nam, cơ quan quản lý siết chặt việc cấp chứng thư xuất khẩu và kiểm soát chất lượng đồng đều cho hàng xuất sang Trung Quốc, nhằm nâng uy tín sản phẩm và đảm bảo cạnh tranh công bằng. Quan hệ thương mại hai nước được nâng tầm thông qua các diễn đàn hợp tác nông sản thường niên và tận dụng lợi thế liền kề biên giới để tăng tốc luân chuyển hàng hóa. Nhờ sự phối hợp này, xuất khẩu tôm hùm nói riêng và nông sản Việt Nam nói chung sang Trung Quốc trong năm 2025 đạt mức kỷ lục, mang lại lợi ích cho cả đôi bên.

Đa dạng hóa nguồn cung – giảm phụ thuộc đối tác phương Tây: Về phía Trung Quốc, việc tăng nhập khẩu tôm hùm từ Việt Nam cũng nằm trong chiến lược đa dạng hóa đối tác. Sau giai đoạn căng thẳng thương mại với các nước phương Tây (Mỹ, Australia...), Trung Quốc chủ động xích lại gần các nước láng giềng ASEAN để ổn định nguồn cung thực phẩm. Thực tế, lệnh cấm nhập khẩu tôm hùm Úc từ cuối 2020 (đáp trả việc Australia kêu gọi điều tra COVID-19) đã chưa được gỡ bỏ hoàn toàn tính đến 2024. Trung Quốc tận dụng thời gian này để mở rộng thị phần cho tôm hùm từ Việt Nam, Thái Lan, Indonesia... (thị phần gộp của 3 nước này đã tăng lên 6,8% năm 2023, gấp đôi năm 2019). Việc thương mại với Việt Nam tăng trưởng mạnh cũng phù hợp với xu thế cải thiện quan hệ song phương và cam kết của lãnh đạo hai nước về hợp tác kinh tế. Có thể thấy, thay đổi trong quan hệ thương mại Việt–Trung (theo hướng tích cực, tin cậy hơn) đã tạo nền tảng để Trung Quốc nhập khẩu nhiều hơn tôm hùm và các nông sản khác của Việt Nam.

5. Cạnh tranh và vị thế của tôm hùm Việt Nam

Australia vắng mặt, cơ hội cho Việt Nam: Trước đây, Úc là nhà cung cấp tôm hùm hàng đầu cho Trung Quốc, chiếm tới 50% thị phần nhập khẩu vào 2019. Tuy nhiên, từ 2020 Trung Quốc áp lệnh cấm tôm hùm đá Úc, tạo ra khoảng trống lớn trên thị trường. Mặc dù quan hệ Bắc Kinh–Canberra cải thiện và đến cuối 2024 hai bên thống nhất lộ trình nối lại thương mại tôm hùm, nhưng trong năm 2025 tôm hùm Úc chưa kịp trở lại đáng kể. Sự vắng bóng của đối thủ sừng sỏ này giúp tôm hùm Việt Nam có dư địa bứt phá thị phần. Các quốc gia Đông Nam Á khác như Indonesia, Thái Lan cũng tận dụng thời cơ: năm 2023, Indonesia xuất 18,3 triệu USD tôm hùm sang Trung Quốc (+44% so với 2022), Thái Lan đạt 14,1 triệu USD (tăng 160 lần so với 2019). Tuy nhiên, con số này vẫn khá khiêm tốn. Năm 2023, Việt Nam do vướng quy định tôm bông nên kim ngạch sụt giảm, chỉ chiếm ~1,7% thị phần Trung Quốc. Sang 2025, Việt Nam vươn lên mạnh mẽ, ước tính chiếm gần 40% thị phần nhập khẩu tôm hùm của Trung Quốc (dựa trên giá trị 556 triệu USD/3 quý so với tổng 629 triệu USD năm 2023) – qua đó trở thành nguồn cung cấp nổi bật nhất.

Cạnh tranh từ Mỹ, Canada suy giảm: Mỹ và Canada là hai nguồn cung tôm hùm lớn cho Trung Quốc những năm gần đây, đặc biệt cung cấp loại tôm hùm Alaska/Maine (có càng). Tuy nhiên, chiến tranh thương mại Mỹ–Trung khiến Trung Quốc áp thuế cao lên tôm hùm Bắc Mỹ. Năm 2025, lượng tôm hùm nhập từ Canada giảm 39% do gánh nặng thuế quan tổng cộng tới 32%, từ Mỹ cũng giảm 10% do chịu thuế 17% và cạnh tranh khốc liệt. Nguồn cung từ hai nước này chưa đủ lấp đầy khoảng trống Úc để lại. Nhờ vậy, tôm hùm Việt Nam nổi lên hưởng lợi lớn nhất, không chỉ miễn thuế mà còn giao hàng nhanh hơn (hàng sống được vận chuyển đường bộ/ngắn ngày thay vì đường hàng không xuyên đại dương). Thực tế cho thấy năm 2025 Trung Quốc giảm nhập từ Bắc Mỹ và tăng mạnh nhập từ Việt Nam, giúp Việt Nam củng cố vị thế trên phân khúc tôm hùm cao cấp.

Các đối thủ khác và triển vọng: New Zealand, Mexico hiện là những nhà cung cấp tôm hùm hàng đầu cho Trung Quốc (NZ chiếm ~40% kim ngạch, Mexico ~20% năm 2023), chủ yếu xuất khẩu tôm hùm đá nam bán cầu. Việt Nam đang vươn lên cạnh tranh trực tiếp ở phân khúc tôm hùm nhiệt đới cỡ nhỏ, nhờ giá hợp lý và ổn định hơn. Một số nước như Philippines, Malaysia cũng xuất khẩu tôm hùm sang Trung Quốc nhưng quy mô hạn chế, chưa tạo áp lực lớn về giá so với Việt Nam. Về dài hạn, khi Australia chính thức quay lại (dự kiến từ 2025) và Trung Quốc tự phát triển nuôi tôm hùm (thử nghiệm nuôi tôm hùm ở Tân Cương, Giang Tô), thị phần tôm hùm Việt Nam có thể chịu cạnh tranh mạnh hơn. Dù vậy, trong năm 2025, lợi thế về thuế quan, chất lượng và nguồn cung sẵn có đã giúp Việt Nam dẫn đầu tốc độ tăng trưởng tại thị trường Trung Quốc. Tôm hùm Việt Nam được coi là “món sản vật cho người giàu” mà giới sành ăn Trung Quốc thèm khát, sẵn sàng chi tiền để thưởng thức – đây là cơ hội vàng để ngành tôm hùm Việt Nam khẳng định vị thế và thương hiệu.