Tôm Việt và mối lo từ Ecuador

Cạnh tranh với Ecuador là chủ đề nóng nhất khi bàn về ngành tôm tại phiên thảo luận đầu tiên của Vietnam Seafood Summit 2026, do Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) tổ chức tại TP.Cần Thơ ngày 11.11.

Theo báo cáo dẫn đề của VASEP, xuất khẩu tôm 10 tháng năm 2026 đạt 4,22 tỉ USD, tăng 9%, nhưng riêng tôm thẻ chỉ tăng 4%, còn tôm hùm xanh tạo ra khoảng 62% mức tăng của cả nhóm tôm. Trong khi đó, xuất khẩu tôm sang Mỹ trong 10 tháng giảm 19,1%.

Khi Ecuador lấn sang sân chế biến

Theo ông Lê Văn Quang, Tổng giám đốc Công ty CP Tập đoàn Thủy sản Minh Phú, sức ép từ Ecuador nay đã vượt ra ngoài tôm nguyên liệu. Trước đây, nước này chủ yếu bán tôm nguyên con và tôm bỏ đầu. Nay họ đã nhập máy lột tôm của Trung Quốc để làm cả tôm thịt còn đuôi (PTO), tôm thịt bỏ đuôi (PD) và tôm hấp chín, vốn là những mặt hàng Việt Nam có lợi thế khi bán vào Mỹ.

"Hiện tại họ bán rất là rẻ", ông Quang nói và cho biết các đơn chào hàng của Minh Phú sang Mỹ và Canada ở những cỡ từ 16/20 đến 41/50 con/pound đều "bó tay" với hàng Ecuador.

Số liệu thống kê cho thấy, năm 2025, Ecuador xuất khẩu gần 1,39 triệu tấn tôm, thu về 7,47 tỉ USD. Lượng tăng 15,1% nhưng giá trị tăng tới 23,2%, phần tăng tại Mỹ ngày càng đến nhiều từ tôm bóc vỏ và hàng chế biến. Ngay tại EU, nơi hàng giá trị gia tăng chiếm hơn một nửa giá trị xuất khẩu tôm của Việt Nam, Ecuador đã bán hơn 160.000 tấn trong 8 tháng năm 2025, trong khi Việt Nam chỉ khoảng 35.000 tấn.

Theo các số liệu công bố tại hội nghị VietShrimp, tôm Ecuador được thả ở mật độ khoảng 12 - 30 con/m², trong khi nhiều mô hình thâm canh tại Việt Nam lên tới 120 - 500 con/m². Giá thành tôm cỡ 50 con/kg tại Ecuador khoảng 2,4 USD/kg, còn ở Việt Nam khoảng 4,25 USD/kg. Với khoảng cách giá thành như vậy, việc cạnh tranh trực diện ở tôm thẻ cỡ lớn ngày càng bất lợi cho doanh nghiệp Việt.

Chọn phân khúc riêng, siết chi phí từ gốc

Thay vì đối đầu ở phân khúc Ecuador mạnh nhất, ông Quang cho biết, Minh Phú chọn hai hướng đi khác. Hướng thứ nhất là tôm sú, loài Ecuador không nuôi được, trong khi Việt Nam có diện tích nuôi quảng canh rất lớn. Còn Madagascar đã thuần hóa được giống tôm sú sống ở tầng nước giữa như tôm thẻ và kháng được bệnh vi bào tử trùng (EHP). Minh Phú đã nuôi thử và thấy "tương đối thành công", trong khi giá tôm sú hiện cao hơn tôm thẻ từ 35% đến 70%.

Hướng thứ hai là tôm thẻ cỡ nhỏ. Ecuador chủ yếu thu hoạch tôm lớn, cỡ 16/20 đến 26/30, gần như bỏ trống các cỡ nhỏ. Trong khi đó, từ cuối năm 2025, khách hàng đã chuyển sang dùng tôm nhỏ hơn 2 - 3 cỡ so với trước. Minh Phú vì vậy thuyết phục người nuôi thu tỉa nhiều giai đoạn, tập trung vào cỡ 60 - 100 con/kg. Ấn Độ cũng có tôm cỡ nhỏ nhưng chưa làm được nhiều hàng giá trị gia tăng, nên theo ông Quang, đây là phân khúc Việt Nam "vẫn còn cạnh tranh rất là tốt". Nhờ cách đi này, 10 tháng năm 2026, Minh Phú tăng 20,89% về sản lượng và 15,7% về giá trị.

Ở góc nhìn khác, ông Võ Văn Phục, Tổng giám đốc Công ty CP Thủy sản Sạch Việt Nam (VinaCleanfood), khẳng định người nuôi Việt Nam "không hề sợ Ecuador". Năng suất cao của đối thủ đến từ việc quản lý con giống tốt, đúng chỗ Việt Nam đang yếu nhất. Cả nước có hàng nghìn cơ sở sản xuất giống nhưng thiếu cơ chế kiểm soát hiệu quả.

Áp lực ở khâu giống càng lớn khi theo VASSEP, có khoảng 80% tôm bố mẹ thẻ chân trắng vẫn phải nhập khẩu. Bên cạnh con giống, ông Phục cho rằng dư địa giảm chi phí trong nuôi tôm còn rất lớn. Ở mô hình nuôi năng suất tốt, tiền điện chỉ khoảng 4.000 - 5.000 đồng/kg tôm, trong khi ở những ao năng suất thấp hoặc thiếu giải pháp kỹ thuật, con số này vượt 10.000 đồng/kg. Chi phí vật tư, hóa chất cũng chênh lệch tương tự. Ở khâu chế biến, Minh Phú giảm giá thành bằng tự động hóa, robot hóa để tiết giảm chi phí nhân công. Do lãi vay ngân hàng còn cao, doanh nghiệp không mở rộng đầu tư mà khai thác tối đa công suất nhà máy hiện có.

Tôm sinh thái, có chứng nhận, vốn thường được xem là một lối thoát khác, nhưng kinh nghiệm của Minh Phú cho thấy thị trường hẹp hơn nhiều so với kỳ vọng. Doanh nghiệp mua tôm chứng nhận với giá cao hơn tôm thường 5 - 8%, song trong 10.000 tấn mua vào chỉ bán được khoảng 7.000 tấn. Khách hàng sẵn sàng quay về tôm thường khi giá chênh trên 10%. Minh Phú đã phải giảm quy mô chứng nhận tôm sinh thái, ASC và BAP để tránh lỗ.

Dù chọn hướng nào, theo ông Phục, chuỗi tôm chỉ phát triển bền vững khi người nuôi cũng có lãi để tái sản xuất. Ông dẫn chứng năm 2026 nhiều hộ nuôi bị lỗ, một phần do diễn biến thị trường thế giới, một phần do một số doanh nghiệp lớn đột ngột giảm thu mua từ 100 - 200 tấn/ngày xuống còn 10 - 20 tấn/ngày, kéo giá xuống dưới giá thành của người nuôi.

Ông Phục cũng lưu ý hướng đi nào cũng phải đặt trên nền tảng tuân thủ luật lao động, môi trường, truy xuất nguồn gốc, thuế và chống bán phá giá, bởi sai phạm của một doanh nghiệp có thể khiến cả ngành bị áp thuế. Nếu làm tốt từ con giống đến quản trị chi phí, "chúng ta là những người tốt hơn Ecuador chứ chúng ta cũng không phải sợ".

Dù chọn né đối đầu hay siết chi phí từ gốc, hai góc nhìn của các "ông lớn" cho thấy doanh nghiệp ngành tôm Việt vẫn đang tìm lời giải riêng trước sức ép thị trường. Song vượt lên trên câu chuyện cạnh tranh với một vài đối thủ cụ thể, bài toán sống còn của ngành tôm Việt Nam giai đoạn tới là một lộ trình phát triển bền vững. Chỉ khi giải quyết rốt ráo điểm nghẽn nội tại từ con giống, chi phí nuôi đến tuân thủ luật chơi quốc tế, tôm Việt mới phát huy trọn vẹn thế mạnh trên thị trường toàn cầu.