Trung Quốc dẫn dắt thị trường tôm hùm toàn cầu, Việt Nam vươn lên thành nhà cung cấp chủ lực

Một trong những đặc điểm cốt lõi của thị trường Trung Quốc là sự ưa chuộng đối với tôm hùm sống, thay vì các sản phẩm đông lạnh hay chế biến. Hải sản sống không chỉ được đánh giá cao về độ tươi mà còn mang ý nghĩa văn hóa và xã hội sâu sắc. Trong các dịp quan trọng, đặc biệt là những bữa tiệc gia đình hoặc tiếp khách, việc xuất hiện của một con tôm hùm lớn trên bàn ăn được xem là biểu tượng của sự sang trọng và thịnh vượng. Đáng chú ý, yếu tố màu sắc đóng vai trò rất quan trọng trong hành vi tiêu dùng: tôm hùm sau khi chế biến chuyển sang màu đỏ – màu sắc tượng trưng cho may mắn trong văn hóa Trung Quốc – khiến nhu cầu đối với sản phẩm này càng trở nên mạnh mẽ, nhất là trong các dịp lễ hội.

Chính yếu tố văn hóa này đã tạo ra tính mùa vụ rất rõ rệt cho thị trường. Tết Nguyên Đán là thời điểm tiêu thụ lớn nhất trong năm, khi nhu cầu đối với tôm hùm và các loại giáp xác cao cấp tăng đột biến. Trong giai đoạn cận Tết, giá tôm hùm tại các chợ đầu mối lớn như Thượng Hải, Quảng Châu hay Bắc Kinh có thể tăng từ 50% đến gần gấp đôi so với mức bình thường. Tuy nhiên, chu kỳ này diễn ra trong thời gian ngắn. Ngay sau kỳ nghỉ, nhu cầu giảm nhanh kéo theo giá sụt giảm mạnh. Các thương nhân vì vậy thường áp dụng chiến lược rất thận trọng, hạn chế tích trữ hàng sống sau Tết để tránh rủi ro giá giảm và chi phí duy trì bể chứa.

Song song với sự tăng trưởng về cầu, cấu trúc nguồn cung tôm hùm cho Trung Quốc cũng có sự thay đổi đáng kể. Trước đây, Bắc Mỹ – đặc biệt là Canada và Hoa Kỳ – là nguồn cung chủ lực của tôm hùm Mỹ (American lobster). Tuy nhiên, các yếu tố chính sách như thuế quan, cùng với biến động về chi phí và logistics, đã làm suy giảm vai trò tương đối của khu vực này trong một số giai đoạn. Thay vào đó, các nguồn cung mới nổi đã nhanh chóng chiếm lĩnh thị phần, trong đó nổi bật nhất là Việt Nam với sản phẩm tôm hùm xanh.

Tôm hùm xanh của Việt Nam được xem là một “hiện tượng” của thị trường trong vài năm trở lại đây. Từ mức xuất khẩu gần như không đáng kể vào năm 2017, giá trị xuất khẩu sang Trung Quốc dự kiến đạt gần 1 tỷ USD vào năm 2025. Không chỉ tăng mạnh về giá trị, Việt Nam còn trở thành nhà cung cấp lớn nhất về khối lượng, với sản lượng hơn 41.000 tấn. Sự thành công này đến từ khả năng cung ứng ổn định, quy mô lớn và mức giá phù hợp với phân khúc tiêu dùng đang mở rộng tại Trung Quốc. Đồng thời, đặc điểm sản phẩm – có thể chuyển sang màu đỏ khi chế biến – cũng giúp tôm hùm xanh đáp ứng tốt yếu tố văn hóa trong tiêu dùng.

Ngoài Việt Nam, thị trường tôm hùm Trung Quốc còn có sự tham gia của nhiều nguồn cung khác như Úc và New Zealand với sản phẩm tôm hùm đá, tuy chiếm tỷ trọng nhỏ hơn nhưng vẫn giữ vai trò trong phân khúc cao cấp. Trong khi đó, các yếu tố địa chính trị cũng gián tiếp tác động đến thị trường, điển hình là việc Nga chuyển hướng mạnh xuất khẩu hải sản sang Trung Quốc, dù chủ yếu ở phân khúc cua. Những thay đổi này cho thấy thị trường Trung Quốc ngày càng đa dạng hóa nguồn cung và giảm phụ thuộc vào một khu vực cụ thể.

Một yếu tố quan trọng khác định hình thị trường là hệ thống phân phối và chợ đầu mối. Các trung tâm như Giang Dương (Thượng Hải), Huangsha (Quảng Châu) hay các chợ lớn tại Bắc Kinh đóng vai trò là “điểm định giá” của thị trường, nơi phản ánh nhanh nhất biến động cung – cầu theo thời gian thực. Tuy nhiên, đặc thù kinh doanh hải sản sống khiến các nhà buôn phải đối mặt với nhiều rủi ro, từ chi phí lưu trữ, tỷ lệ hao hụt đến biến động giá ngắn hạn. Điều này góp phần làm gia tăng tính biến động của thị trường, đặc biệt trong các giai đoạn cao điểm.

Nhìn về tổng thể, thị trường tôm hùm Trung Quốc đang vận hành theo một mô hình đặc thù, trong đó tăng trưởng nhu cầu gắn chặt với yếu tố văn hóa, còn giá cả chịu tác động mạnh từ chu kỳ mùa vụ và tâm lý thương mại. Với quy mô ngày càng lớn và mức độ hội nhập sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu, Trung Quốc không chỉ là thị trường tiêu thụ mà còn là yếu tố dẫn dắt xu hướng của ngành tôm hùm thế giới. Trong bối cảnh đó, các quốc gia xuất khẩu – trong đó có Việt Nam – sẽ tiếp tục phụ thuộc lớn vào diễn biến của thị trường này, đồng thời phải thích ứng linh hoạt với những biến động nhanh và mang tính chu kỳ cao.