Tôm hùm Việt Nam: Cần chiến lược mới để nâng tầm ngành hàng tỷ USD

Trong 6 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu tôm hùm Việt Nam đạt khoảng 585 triệu USD, tăng 44,3% so với cùng kỳ. Quy mô này tương đương 10,1% tổng xuất khẩu thủy sản và gần 25% tổng xuất khẩu tôm của Việt Nam. Riêng năm 2025, kim ngạch xuất khẩu tôm hùm đạt khoảng 858 triệu USD, tăng mạnh so với các năm trước, cho thấy dư địa để đưa tôm hùm trở thành một ngành hàng thủy sản chiến lược là rất rõ.

Trung Quốc tiếp tục là thị trường quyết định

Trung Quốc hiện là thị trường chi phối gần như toàn bộ đầu ra tôm hùm Việt Nam. Năm 2025, xuất khẩu tôm hùm sang Trung Quốc đạt khoảng 841 triệu USD, chiếm hơn 98% tổng kim ngạch. Trong nửa đầu năm 2026, Trung Quốc tiếp tục chiếm khoảng 98,5% xuất khẩu tôm hùm Việt Nam.

Ở góc độ nhập khẩu của Trung Quốc, Việt Nam cũng đã vươn lên vị trí rất đáng chú ý. Năm 2025, Trung Quốc nhập khoảng 69,8 nghìn tấn tôm hùm, trong đó Việt Nam cung cấp khoảng 24,1 nghìn tấn, chiếm 34,5%, trở thành nguồn cung lớn nhất. Dữ liệu công khai hiện chưa tách đầy đủ theo từng phân khúc “tôm hùm nhiệt đới/tôm hùm gai” và “tôm hùm nước lạnh”, nhưng với cơ cấu xuất khẩu chủ yếu là tôm hùm xanh sống, có thể khẳng định Việt Nam đang là nguồn cung nổi bật nhất trong phân khúc tôm hùm nhiệt đới sống vào Trung Quốc.

Cơ hội của tôm hùm Việt Nam đến từ nhiều yếu tố: vị trí địa lý gần Trung Quốc, thuận lợi vận chuyển hàng sống, thời gian giao hàng ngắn, chi phí logistics cạnh tranh, sản phẩm phù hợp với phân khúc nhà hàng tầm trung – cao cấp. Bên cạnh đó, biến động thương mại, thuế quan và cạnh tranh giữa các nguồn cung như Canada, Mỹ, Australia (trong đó có cạnh tranh về giá) cũng tạo ra khoảng trống thị trường để tôm hùm Việt Nam củng cố vị thế.

Tôm hùm xanh dẫn dắt, tôm hùm bông còn nghẽn

Tăng trưởng xuất khẩu tôm hùm Việt Nam hiện được dẫn dắt gần như hoàn toàn bởi tôm hùm xanh. Năm 2025, tôm hùm xanh đạt khoảng 843 triệu USD, chiếm 98,3% tổng xuất khẩu tôm hùm. Trong khi đó, tôm hùm bông – sản phẩm có giá trị cao, gắn với phân khúc cao cấp – chỉ còn khoảng 4,6 triệu USD do vướng rào cản kỹ thuật, đặc biệt tại Trung Quốc.

Riêng trong xuất khẩu sang Trung Quốc 6 tháng đầu năm 2026, dữ liệu Hải quan không ghi nhận xuất khẩu tôm hùm bông, trong khi tôm hùm xanh đạt khoảng 574 triệu USD, chiếm gần như toàn bộ kim ngạch. Điều này cho thấy nhiệm vụ mở lại, tháo gỡ rào cản đối với tôm hùm bông cần được xem là một trọng tâm riêng, tách bạch với nhóm tôm hùm xanh đang xuất khẩu ổn định. Trung Quốc hiện ràng buộc tôm hùm bông với yêu cầu nguồn gốc giống/F2 và các quy định liên quan đến bảo vệ động vật hoang dã; trong khi tôm hùm xanh vẫn là loài được nhập khẩu mạnh trở lại.

Cần đưa tôm hùm lên tầm ngành hàng chiến lược

Từ góc nhìn thị trường và doanh nghiệp, VASEP cho rằng tôm hùm Việt Nam cần được tiếp cận như một ngành hàng thủy sản giá trị cao, có chiến lược phát triển riêng, thay vì chỉ là một nhóm sản phẩm tăng trưởng ngắn hạn. Muốn vậy, VASEP đề xuất cần đồng thời xử lý các nhóm vấn đề trong đó nổi bật bốn nhóm vấn đề có thể kể đến như:

Thứ nhất, cần có định hướng đưa tôm hùm thành ngành hàng chiến lược, hướng tới kim ngạch tỷ USD, gắn với quy hoạch vùng nuôi, hạ tầng logistics hàng sống, cơ sở đóng gói, tiêu chuẩn chất lượng và truy xuất nguồn gốc.

Thứ hai, cần ưu tiên làm việc kỹ thuật với Trung Quốc để tháo gỡ rào cản cho tôm hùm bông, làm rõ yêu cầu F2, cơ sở khoa học, hồ sơ nguồn gốc và khả năng xây dựng cơ chế quá độ có kiểm soát cho sản phẩm thương phẩm được nuôi tại vùng nuôi có mã số.

Thứ ba, cần hướng dẫn người nuôi, hợp tác xã và doanh nghiệp đáp ứng yêu cầu thị trường: farm code, packhouse code, nhật ký nuôi, kiểm soát giống, thức ăn, thuốc thú y thủy sản, dư lượng, kiểm dịch, an toàn thực phẩm và hồ sơ lô hàng.

Thứ tư, cần xây dựng hệ thống thông tin thị trường và cảnh báo sớm chuyên biệt cho tôm hùm, bao gồm thay đổi quy định nhập khẩu, tình hình cửa khẩu, thuế quan, nhu cầu mùa vụ, giá, cạnh tranh từ Canada, Mỹ, Australia và các nguồn cung khác.

Trong tiến trình này, VASEP sẽ tiếp tục phát huy vai trò cầu nối giữa doanh nghiệp, cơ quan quản lý, địa phương vùng nuôi và đối tác quốc tế; tổng hợp, chuyển tải tiếng nói của doanh nghiệp sản xuất, chế biến, xuất khẩu tôm hùm tới cơ quan nhà nước; đồng thời tham gia cung cấp thông tin thị trường, cảnh báo rào cản, xúc tiến thương mại và thúc đẩy xây dựng hình ảnh “Tôm hùm Việt Nam”.

Tôm hùm Việt Nam đã có nền tảng thị trường, lợi thế địa lý và sức bật xuất khẩu. Bước tiếp theo là chuyển từ lợi thế “gần thị trường, giao hàng nhanh” sang lợi thế “sản phẩm có thương hiệu, có truy xuất, có chất lượng ổn định và có chiến lược thị trường dài hạn”. Đây là điều kiện quan trọng để tôm hùm Việt Nam phát triển bền vững và thực sự bước lên tầm cao mới.