Thúc đẩy xuất khẩu thủy sản năm 2026: VASEP kiến nghị giải pháp từ nguyên liệu đến thị trường

Tham dự Hội nghị, ông Nguyễn Hoài Nam – Tổng Thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) đã trình bày tham luận, kiến nghị nhiều nhóm giải pháp trọng tâm liên quan đến cải cách thể chế, giảm chi phí tuân thủ, tháo gỡ vướng mắc trong thủ tục xuất khẩu, phát triển nguồn nguyên liệu, ổn định lao động, hoàn thiện chính sách môi trường – an toàn thực phẩm, tăng cường tín dụng, xúc tiến thương mại và ứng phó với các rào cản quốc tế, nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh và tạo nền tảng tăng trưởng bền vững cho xuất khẩu thủy sản Việt Nam.

Ban Biên tập VASEP Portal xin được đăng tải nội dung bài phát biểu của Tổng Thư ký VASEP.

Thay mặt Hiệp hội VASEP, tôi xin trân trọng cảm ơn Chính phủ, Bộ NNMT đã luôn quan tâm, chỉ đạo và đồng hành, hỗ trợ cho ngành thủy sản và các DN thủy sản Việt Nam.

Xuất khẩu thủy sản 4 tháng đầu năm 2026 tiếp tục có tín hiệu phục hồi, ước đạt khoảng 3,7 tỷ USD, tăng gần 15% so với cùng kỳ. Ngành thủy sản có một số cơ hội để phấn đấu đạt mục tiêu tăng trưởng 8–10%, kim ngạch trên 12 tỷ USD trong năm 2026 (tăng thêm khoảng 1 tỷ USD) - nếu có sự đồng hành, chỉ đạo, hỗ trợ kịp thời của Chính phủ, Bộ NNMT, các Bộ, và Địa phương trong cải cách thể chế, cải thiện môi trường kinh doanh, giảm chi phí tuân thủ và xử lý các rào cản thương mại quốc tế.

Tuy nhiên, chúng tôi nhận thấy bối cảnh hiện nay có không ít thách thức & khó khăn, đang & sẽ tác động tiêu cực đến SXXK thủy sản của Việt Nam (như thiếu nguyên liệu, thiếu lao động, giá thành SX cao, dịch bệnh, rào cản thương mại, các điều tra phòng vệ thương mại, các quy định tương đương để hạn chế NK, một số bất cập & vướng mắc trong thể chế, quy định pháp luật….)

Chúng tôi cũng rất vui mừng khi 4 ngày trước đây, 4/5/2026, Lãnh đạo Bộ NNMT – TTr Võ Văn Hưng đã ủng hộ và đồng ý ngay với đề xuất của chúng tôi về việc tổ chức đối thoại ít nhất 2 lần/năm giữa Bộ NNMT với các HH ngành hàng nông nghiệp.

Tại Hội nghị hôm nay, VASEP xin báo cáo kiến nghị một số điểm chính cho 03 nội dung quan trọng (cải cách thể chế, giảm chi phí tuân thủ; phát triển nguyên liệu thủy sản cho CBXK; và mở rộng thị trường, đấu tranh quốc tế), với mong muốn Chính phủ, TTgCP, Bộ NNMT, các bộ ngành và địa phương sớm có chỉ đạo tháo gỡ để khơi thông nguồn lực cho SX xuất khẩu thủy sản:

1. Xin kiến nghị sự kịp thời và linh hoạt trong thực thi giải quyết các quy định và TTHC liên quan đến cấp các Giấy tờ cho lô hàng xuất khẩu ở cả các CQ chức năng tại TW và Địa phương. Để XK được 1 lô hàng là một nỗ lực rất lớn của DN, và cần lắm sự quan tâm, sự kịp thời của CQCN. Ở trong từng giai đoạn, đặc biệt ở giai đoạn giao thoa bắt đầu áp dụng các quy định mới hoặc sau phân cấp xuống địa phương thời gian qua, việc này còn gặp những bất cập.
2. Xin kiến nghị Bộ NNMT và các Cục/Vụ chức năng của Bộ sớm xem xét sửa đổi 2 thông tư (81/2025 và 74/2025) nhằm tháo gỡ căn bản một số vướng mắc, bất cập liên quan đến XK hải sản khai thác sang EU và Mỹ. HH VASEP cũng đã phối hợp chặt chẽ & thường xuyên với các đơn vị chức năng của Bộ để nhận diện & tổng hợp các nội dung bất cập liên quan thời gian qua – như biểu mẫu & thủ tục cấp các giấy C/S, C/C, P/S sang EU hay CoA theo đạo luật MMPA sang Mỹ. Cần số hóa quy trình, đơn giản hóa hồ sơ, phù hợp với nghề cá quy mô nhỏ & thống nhất cách hiểu, cách thực hiện ở các Địa phương.

Cũng liên quan đến TT81/2025 của Bộ NNMT, chúng tôi kiến nghị các Địa phương có quản lý thủy sản hỗ trợ cho XK và cho các DN trong khơi thông các nguồn nguyên liệu khai thác từ các nghề cá quy mô nhỏ, tàu nhỏ (ruốc biển, ghẹ…) – đó là việc TT81 đã điều chỉnh cơ chế cho phép áp dụng giấy C/C đơn giản đối với tàu cá nhỏ dưới 6m, bảo đảm thủ tục dễ thực hiện, phù hợp thực tế nghề cá quy mô nhỏ nhưng vẫn đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc và chống IUU. Đây là việc vô cùng ý nghĩa cả về kinh tế & sinh kế.

3. Về kiểm soát nguyên liệu hải sản khai thác NK sau khuyến nghị của đoàn thanh tra EC về IUU lần thứ 5, Bộ NNMT đã ban hành 2 QĐ (1136, 1145) và công văn 2808 – trong đó có thủ tục khai báo lại (sau khi DN cân lại) khi có sai khác khối lượng (bao gồm hao hụt tự nhiên theo đặc thù sản phẩm)

Sau khi trao đổi chi tiết với các bên, chúng tôi kiến nghị Bộ NNMT rà soát & xem xét định nghĩa lại khái niệm “hàng nguyên lô” cho đúng bản chất của thực tiễn: hàng thủy sản nhập khẩu theo cả lô, còn nguyên tình trạng thương mại ban đầu, dù được đóng và vận chuyển bằng công-ten-nơ hay tàu, vẫn được xem là hàng nguyên lô nếu được mua bán theo hợp đồng, theo lô hàng và có phát sinh sai lệch tự nhiên khi cân lại.

4. Về khai thác biển trong nước, xin kiến nghị Chính phủ và Bộ NNMT rà soát, điều chỉnh quy định phân vùng khai thác phù hợp với thực tiễn nghề cá và yêu cầu chống IUU – bao gồm cả việc cân nhắc một số nghề khai thác đặc thù.

Hiện nay, nhóm tàu có chiều dài trên 15m nhưng tải trọng nhỏ, công suất và khả năng vươn khơi hạn chế, theo quy định phân vùng khai thác thủy sản, vẫn phải hoạt động ở vùng khơi, trong khi nhiều nghề khai thác truyền thống, đối tượng khai thác và ngư trường phù hợp lại nằm ở vùng lộng. Việc này không chỉ làm giảm hiệu quả khai thác, tăng chi phí mà còn có thể khiến ngư dân không duy trì được sinh kế hợp pháp. Vấn đề này cũng ảnh hưởng đến nguồn cung nguyên liệu khai thác hợp pháp cho chế biến, tiêu thụ và XK, truy xuất nguồn gốc và chứng nhận nguyên liệu theo quy định IUU.

5. Về lao động ngành thủy sản, đề nghị ưu tiên phát triển, quy hoạch và giữ ổn định nguồn nhân lực cho doanh nghiệp chế biến thủy sản trong nước; không khuyến khích xuất khẩu lao động ồ ạt tại các địa bàn đang thiếu lao động; đồng thời quy hoạch nhà máy, ngành nghề trên cùng địa bàn hợp lý để tránh cạnh tranh lao động cục bộ.

Thực trạng ngành chế biến thủy sản đang thiếu hụt lao động nghiêm trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến công suất nhà máy, tiến độ giao hàng và khả năng mở rộng SXXK. Lao động địa phương có xu hướng chuyển sang ngành nghề khác, đi xuất khẩu lao động hoặc nghỉ việc để hưởng bảo hiểm thất nghiệp, không gắn bó lâu dài với nhà máy.

6.  Kiến nghị phát triển nguồn nguyên liệu thủy sản cho chế biến xuất khẩu

Là một ngành kinh tế mũi nhọn phát triển ở quy mô hàng hóa hội nhập sâu rộng, “nguyên liệu thủy sản cho CBXK” là điều kiện tiên quyết để duy trì & phát triển năng lực nguồn cung top đầu thế giới - xin đề xuất với Bộ NNMT chỉ đạo xây dựng chương trình tổng thể về ổn định và phát triển nguồn nguyên liệu thủy sản cho chế biến xuất khẩu, bao gồm cả nuôi trồng, khai thác trong nước và nhập khẩu nguyên liệu

Đối với nuôi trồng, đề nghị tập trung vào ba vấn đề cốt lõi: chất lượng con giống, kiểm soát dịch bệnh và giảm giá thành sản xuất. Kiến nghị các Địa phương duy trì, mở rộng quy hoạch diện tích nuôi trồng thủy sản trên bờ, trên sông, trên biển; đồng thời rà soát các diện tích đã giao nhưng chậm triển khai, đầu tư cầm chừng, gây lãng phí tài nguyên.

Với khai thác biển, đề nghị tiếp tục đầu tư hạ tầng cảng cá, khu neo đậu, hệ thống giám sát tàu cá, nhật ký điện tử, cơ sở dữ liệu sản lượng và nguồn gốc khai thác. Đây vừa là yêu cầu để chống IUU, vừa là nền tảng để bảo đảm nguồn nguyên liệu hợp pháp cho chế biến xuất khẩu.

VASEP mạnh dạn đề xuất Chính phủ và Bộ Nông nghiệp và Môi trường giao Hiệp hội nghiên cứu, xây dựng Đề án phát triển nguồn nguyên liệu thủy sản cho chế biến xuất khẩu, với mục tiêu tạo nền tảng nguyên liệu đủ mạnh để ngành thủy sản hướng tới kim ngạch xuất khẩu 15–20 tỷ USD/năm trong giai đoạn tới.

7. Về Dự thảo Luật sửa đổi Luật An toàn thực phẩm 2010 theo hướng quản lý rủi ro, từ tiền kiểm sang hậu kiểm, từ quản lý theo từng lô hàng sang quản lý rủi ro, dựa trên dữ liệu và lịch sử tuân thủ của DN.

Kiến nghị CP, TTgCP và Bộ NNMT bổ sung 2 nội dung “khoảng trống pháp lý”: quy định về ngưỡng phát hiện tối thiểu của thiết bị kiểm nghiệm (MRPL) và cho phép chuyển mục đích sử dụng từ nhập khẩu để SXXK, gia công xuất khẩu sang tiêu thụ nội địa và ngược lại.

8. Về Dự thảo Luật sửa Luật Bảo vệ môi trường 2020 và Nghị định 08/2022/NĐ-CP

VASEP kính đề nghị Chính phủ, TTgCP và Bộ NNMT cho phép các nhà máy bên trong KCN được áp dụng linh hoạt hai cơ chế: đấu nối và miễn trừ đấu nối có điều kiện với hệ thống xử lý nước thải tập trung của KCN. Trường hợp DN đấu nối, KCN cần công khai, minh bạch đơn giá xử lý nước thải, tránh tình trạng chi phí quá cao hiện nay.

Trường hợp DN đã tự đầu tư hệ thống xử lý nước thải đạt cột A theo quy chuẩn, có quan trắc tự động, kết nối với cơ quan quản lý và thực hiện báo cáo định kỳ, đề nghị cho phép miễn trừ đấu nối vào hệ thống xử lý tập trung.

9. Kiến nghị về đầu tư tư nhân vào thủy lợi và hạ tầng nuôi trồng thủy sản

Xin kiến nghị Chính phủ, TTgCP xem xét xây dựng Luật Đầu tư tư nhân về thủy lợi và hạ tầng nông nghiệp, hoặc bổ sung một chương chuyên biệt trong Luật Thủy lợi, Luật Đầu tư, để thiết lập trình tự cấp phép rõ ràng, công nhận quyền sở hữu công trình, quyền cung cấp dịch vụ nước và có chính sách ưu đãi về đất đai, tín dụng, thuế cho DN tham gia đầu tư.

10. Về Quỹ xúc tiến XK ngành hàng:

Kiến nghị TTgCP và Bộ Công Thương chỉ đạo sớm ban hành Nghị định quy định chi tiết khoản 2 Điều 9, khoản 4 Điều 12 và Điều 13 của Nghị quyết số 250/2025/QH15 của Quốc hội về một số cơ chế, chính sách đặc thù nhằm nâng cao hiệu quả hội nhập quốc tế, cho phép các Hiệp hội ngành hàng có tỷ trọng xuất khẩu cao được thành lập Quỹ xúc tiến xuất khẩu ngành hàng để hỗ trợ thúc đẩy các nguồn lực và phát triển.

11. Kiến nghị về tín dụng, xúc tiến thương mại và ứng phó rào cản quốc tế

Kính đề nghị Thủ tướng Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước tiếp tục duy trì gói tín dụng ưu đãi cho nông lâm thủy sản, có cơ chế giúp người nuôi, ngư dân, DN nhỏ và vừa dễ tiếp cận vốn hơn.

Về thị trường, kính đề nghị Chính phủ, Bộ Ngoại giao, Bộ Công Thương, Bộ NNMT tăng cường ngoại giao kinh tế, XTTM tại các thị trường trọng điểm như Hoa Kỳ, EU, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, ASEAN, Trung Đông, Anh và Australia.

Đặc biệt, với thị trường Hoa Kỳ, đề nghị các Bộ ngành tiếp tục phối hợp, hỗ trợ Hiệp hội và DN trong các vụ việc phòng vệ thương mại, chống bán phá giá, chống trợ cấp, đánh giá tương đương, MMPA, SIMP và các cáo buộc liên quan lao động cưỡng bức (301). Với EU, tiếp tục ưu tiên cao nhất cho việc tháo gỡ thẻ vàng IUU, đồng thời hỗ trợ DN đáp ứng các tiêu chuẩn mới về truy xuất, môi trường và phát triển bền vững.

Cộng đồng DN thủy sản cam kết tiếp tục đổi mới công nghệ, nâng cao năng lực tuân thủ, phát triển sản phẩm giá trị gia tăng, đa dạng hóa thị trường và đồng hành cùng cơ quan quản lý trong xây dựng ngành thủy sản minh bạch, trách nhiệm, bền vững.

Một số hình ảnh tại Hội nghị: