Lực lượng lao động tương lai: Ngành thủy sản phải trở thành một nghề nghiệp đáng lựa chọn

Trong nhiều năm, câu chuyện nhân lực của ngành thủy sản chủ yếu được nhìn từ nhu cầu tuyển dụng. FAO GLOBEFISH đặt vấn đề ở một cấp độ rộng hơn: thanh niên không chỉ cần được đưa vào ngành, mà phải có điều kiện học tập, làm việc, đổi mới và xây dựng bản sắc nghề nghiệp lâu dài.

Đổi mới thế hệ là điều kiện của phát triển bền vững

Ngành thủy sản đang đồng thời đối mặt với yêu cầu bảo vệ nguồn lợi, biến đổi khí hậu, thay đổi nhu cầu tiêu dùng, số hóa, an toàn thực phẩm và tiêu chuẩn thị trường. Nếu thiếu lực lượng kế cận, toàn chuỗi giá trị sẽ khó duy trì kiến thức hiện có và càng khó tiếp nhận những kỹ năng mới.

Theo FAO, sự tham gia của thanh niên vượt ra ngoài phạm vi việc làm. Nó góp phần bảo đảm an ninh lương thực, duy trì sinh kế ven biển, bảo tồn di sản nghề nghiệp và tạo động lực đổi mới. Tuy nhiên, người trẻ vẫn gặp các rào cản như thiếu thông tin, khó tiếp cận tài chính, việc làm không ổn định và ít cơ hội tham gia hoạch định chính sách.

Bài học từ các quốc gia

Kinh nghiệm được trình bày cho thấy Na Uy thành công hơn trong đổi mới thế hệ nhờ hình ảnh một ngành định hướng công nghệ, hệ thống giáo dục nghề và lộ trình nghề nghiệp rõ ràng. Italy duy trì được bản sắc cộng đồng ven biển và truyền nghề gia đình, nhưng lực lượng lao động vẫn già hóa do áp lực kinh tế và đội tàu cũ làm giảm sức hấp dẫn của nghề.

Tại Trung Quốc, mức độ tham gia của thanh niên tăng lên cùng quá trình công nghiệp hóa, mở rộng công nghệ và nghiên cứu trong nuôi trồng thủy sản. Ngược lại, Philippines gặp khó trong thu hút người trẻ vào nghề cá quy mô nhỏ do thu nhập thấp, rủi ro nghề nghiệp cao và hạn chế về cơ hội phát triển.

Bài học chung là giáo dục, công nghệ và sự rõ ràng về con đường nghề nghiệp là ba đòn bẩy mạnh nhất. Truyền thống văn hóa có ý nghĩa, nhưng không thể thay thế điều kiện làm việc tử tế, mức thu nhập phù hợp và cơ hội thăng tiến.

Từ kêu gọi tham gia đến xây dựng hệ sinh thái

FAO GLOBEFISH đề xuất tập trung vào các lĩnh vực gắn trực tiếp với chuỗi giá trị sau thu hoạch, thị trường và thương mại: đào tạo kỹ năng; an toàn thực phẩm; thương mại quốc tế; giảm tổn thất và lãng phí; ghi nhãn, chứng nhận và truy xuất nguồn gốc; biến đổi khí hậu; trách nhiệm xã hội; bình đẳng giới; công nghệ số; tiếp cận tài chính và hạ tầng.

Các hoạt động đang được triển khai gồm giáo dục và truyền thông, ấn phẩm thân thiện với giới trẻ, chuỗi hội thảo trực tuyến, phỏng vấn và kể câu chuyện nghề nghiệp, cùng các khảo sát và đánh giá ở cấp quốc gia. Cách tiếp cận này biến thanh niên từ đối tượng tiếp nhận thông tin thành người tham gia thiết kế chương trình.

GLOBEFISH cũng là thành viên của FISHINFONetwork, mạng lưới kết nối các tổ chức thông tin và tư vấn thị trường thủy sản ở các khu vực. Nền tảng này tạo điều kiện để các chương trình thanh niên không chỉ diễn ra trong phạm vi quốc gia mà có thể mở rộng thành trao đổi, thực tập và chia sẻ kinh nghiệm quốc tế.

Cơ hội xây dựng VASEP NextGen

Đối với Việt Nam, phát triển thế hệ nhân lực mới cần phản ánh đặc điểm kép của ngành. Ở nuôi trồng và chế biến công nghiệp, nhu cầu tăng nhanh đối với kỹ năng công nghệ, dữ liệu, tự động hóa, truy xuất và thị trường. Trong khai thác quy mô nhỏ, vấn đề cốt lõi lại là thu nhập, an toàn nghề nghiệp, điều kiện lao động và triển vọng sinh kế.

VASEP NextGen có thể trở thành nền tảng kết nối bốn bên: cơ quan quản lý, hiệp hội, doanh nghiệp và cơ sở đào tạo. Chương trình không nên chỉ dừng ở giao lưu, mà cần hình thành hệ thống cố vấn giữa lãnh đạo doanh nghiệp với người trẻ, mạng lưới thực tập, đào tạo kỹ năng tương lai, cuộc thi sáng kiến và cơ hội tham gia các dự án thực tế của doanh nghiệp.

Đề xuất hợp tác giữa Việt Nam và FAO GLOBEFISH

Phần trình bày đề xuất hai bên đồng tổ chức hội thảo và chương trình đào tạo; xây dựng mạng lưới quốc gia với sự tham gia của trường đại học, tổ chức đào tạo và doanh nghiệp; tạo cơ hội thực tập tại FAO GLOBEFISH; thúc đẩy hoạt động tại các trường; đóng góp cho các ấn phẩm của GLOBEFISH; đồng thời cung cấp dữ liệu và hỗ trợ khảo sát về thanh niên trong khai thác và nuôi trồng thủy sản.

VASEP có thể đóng vai trò đầu mối doanh nghiệp cho sáng kiến này. Bước khởi đầu phù hợp là thực hiện khảo sát quốc gia về nhu cầu kỹ năng và rào cản của người trẻ, lựa chọn một số doanh nghiệp và trường đại học để thí điểm chương trình thực tập - cố vấn, sau đó đánh giá kết quả trước khi mở rộng.

Thông điệp cuối cùng là ngành thủy sản không thể chỉ yêu cầu thanh niên tiếp nối. Bản thân ngành phải thay đổi để trở thành một nghề nghiệp đáng lựa chọn: hiện đại hơn, an toàn hơn, công bằng hơn và có con đường phát triển rõ ràng. Khi điều đó được thực hiện, người trẻ sẽ không chỉ gia nhập ngành mà còn có thể trở thành lực lượng dẫn dắt chuyển đổi.