Khai thác bất hợp pháp chiếm tới 15% sản lượng khai thác hải sản tự nhiên toàn cầu

Nghiên cứu có tên Casting light on the workings of illegal fishing markets được công bố trên tạp chí Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS).

Phân tích toàn diện này xem xét cách thức khai thác bất hợp pháp vận hành, những khu vực tập trung nhiều hoạt động vi phạm và nguyên nhân khiến tình trạng này vẫn kéo dài.

Vấn đề toàn cầu nhưng tác động không đồng đều

Nghiên cứu cho biết hoạt động khai thác bất hợp pháp và không báo cáo quy mô công nghiệp chiếm khoảng 8-15% tổng sản lượng khai thác hải sản tự nhiên trên biển toàn cầu, tạo ra hoạt động thương mại thủy sản bất hợp pháp trị giá khoảng 6,2-12,2 tỷ USD mỗi năm.

Mặc dù khai thác bất hợp pháp xảy ra trên toàn thế giới, mức độ tác động giữa các khu vực rất khác nhau. Khoảng 2/3 giá trị thương mại bất hợp pháp có nguồn gốc từ Tây Phi, Đông Á và Đông Nam Á – những khu vực thường có năng lực thực thi pháp luật hạn chế, trong khi nghề cá đóng vai trò quan trọng đối với an ninh lương thực và việc làm.

Trong khi đó, phần lớn thủy sản khai thác bất hợp pháp lại được tiêu thụ tại các thị trường giàu có hơn ở Bắc Mỹ, châu Âu và Đông Á, cho thấy sự bất bình đẳng rõ rệt trong chuỗi giá trị thủy sản toàn cầu.

Loại bỏ trợ cấp có hại là chìa khóa của cải cách toàn diện

Các ưu tiên chính bao gồm xóa bỏ các khoản trợ cấp nghề cá có hại, bắt buộc tàu cá sử dụng hệ thống nhận dạng điện tử, tăng cường các biện pháp quốc gia có cảng, nâng cao minh bạch về chủ sở hữu hưởng lợi thực sự và cải thiện hợp tác quốc tế.

Bên cạnh đó, các chính sách bảo vệ nghề cá quy mô nhỏ và nghề cá của cộng đồng bản địa, thúc đẩy đồng quản lý và điều chỉnh các động lực kinh tế theo hướng khuyến khích khai thác hợp pháp, bền vững cũng đóng vai trò quan trọng.

Dù việc kiềm chế khai thác bất hợp pháp vẫn là một thách thức lớn, nghiên cứu cho rằng đã xuất hiện một số tín hiệu tích cực, bất chấp những cú sốc địa chính trị hiện nay đối với hệ thống quản trị toàn cầu.

Chẳng hạn, năm 2025, WTO đã phê chuẩn một thỏa thuận được gọi là Fish 1 nhằm loại bỏ một số hình thức trợ cấp có hại, đồng thời tiếp tục thúc đẩy một thỏa thuận tiếp theo có tên Fish 2 nhằm tăng cường các quy định này. Theo nghiên cứu, Fish 2 hiện đang gặp sự phản đối từ Ấn Độ, Indonesia và Mỹ.

Ngoài ra, Hiệp ước Biển cả đã có hiệu lực từ ngày 17/1/2026. Một dấu hiệu khác cho thấy cộng đồng quốc tế có thể hợp tác chống khai thác bất hợp pháp là “Trung Quốc cuối cùng đã trở thành thành viên của Hiệp định về các Biện pháp của Quốc gia có cảng (PSMA)”.

Thủy sản khai thác bất hợp pháp xâm nhập thị trường hợp pháp như thế nào?

Khai thác bất hợp pháp được duy trì thông qua các cơ chế “rửa” sản phẩm ngày càng tinh vi. Hoạt động chuyển tải trên biển, làm giả chứng từ, ghi nhãn sai loài và trộn lẫn sản phẩm khai thác bất hợp pháp với sản phẩm hợp pháp giúp thủy sản bất hợp pháp đi qua cảng, nhà máy chế biến và hệ thống bán lẻ mà không bị phát hiện.

Công tác kiểm soát cảng yếu, việc thực thi các thỏa thuận quốc tế không đồng nhất và thiếu minh bạch về quyền sở hữu tàu tiếp tục tạo điều kiện cho những hoạt động này.

Các đội tàu khai thác xa bờ quy mô lớn – thường được hỗ trợ bằng trợ cấp nhiên liệu và các khoản trợ cấp làm gia tăng năng lực khai thác khác – được xác định là một trong những tác nhân chính của khai thác bất hợp pháp.

Các đội tàu này thường hoạt động dưới “cờ thuận tiện”, đăng ký lại tàu để né tránh chế tài và sử dụng các mạng lưới doanh nghiệp phức tạp nhằm che giấu chủ sở hữu hưởng lợi thực sự, qua đó tránh bị xử phạt.

Công nghệ hỗ trợ nhưng chưa đủ

Theo dõi bằng vệ tinh, trí tuệ nhân tạo (AI) và các hệ thống giám sát điện tử đã cải thiện đáng kể khả năng phát hiện các hoạt động khai thác đáng ngờ.

Tuy nhiên, các tác giả cảnh báo rằng công nghệ đơn thuần không thể giải quyết vấn đề. Hoạt động thực thi vẫn phân tán, mức phạt thường chưa đủ sức răn đe và quyết tâm chính trị không đồng đều, đặc biệt khi có liên quan đến các lợi ích doanh nghiệp lớn hoặc yếu tố địa chính trị.

Thiệt hại không chỉ giới hạn ở môi trường

Tác động của khai thác bất hợp pháp vượt xa việc làm suy giảm nguồn lợi cá.

Theo ông Le Billon, hoạt động này gây ra “những tổn thất kinh tế đáng kể cho chính phủ và cộng đồng ven biển, làm gia tăng mất an ninh lương thực và dinh dưỡng, đồng thời kéo theo tình trạng lạm dụng lao động phổ biến trên các tàu cá”.

Trong một số bối cảnh, khai thác bất hợp pháp còn có liên hệ với tham nhũng, buôn lậu và mất an ninh hàng hải, làm gia tăng thêm các tác động về xã hội và chính trị.

Ông Le Billon kết luận rằng tính phức tạp và thiếu minh bạch của chuỗi cung ứng thủy sản đã tạo điều kiện để sản phẩm khai thác bất hợp pháp được “rửa” và đưa vào thị trường toàn cầu thông qua chứng từ gian lận, hoạt động chuyển tải và hệ thống kiểm soát cảng còn yếu.