Hiệp định Zanzibar báo hiệu một mặt trận khu vực mới trong cuộc chiến chống đánh bắt IUU

Cam kết này đã được chính thức hoá vào tháng 1/2026 tại Zanzibar với việc ký kết các Hiệp ước Nghị quyết và Khuyến nghị thuộc Dự án Jahazi, quy tụ các đại diện từ Tanzania, Zanbia và Kenya, cùng với sự tham gia của Mauritius, Mozambique, Comoros, Seychelles và Madagascar.

Trong nhiều thập kỷ, hoạt động đánh bắt IUU ở khu vực tây nam Ấn Độ Dương chủ yếu được xem là vấn đề quản lý và thực thi pháp luật, chỉ giới hạn trong các diễn đàn quản lý nghề cá và báo cáo giám sát.

Tuy nhiên, dọc theo đường bờ biển dài 4.600 km của Đông Phi, hậu quả rất rõ rệt: nguồn cá suy giảm, thu nhập giảm sút và áp lực ngày càng tăng đối với hơn ba triệu người phụ thuộc trực tiếp vào nghề cá để mưu sinh.

Ngành đánh bắt cá ven biển trong khu vực sản xuất hơn 1,5 triệu tấn cá/năm, tạo thành trụ cột quan trọng của an ninh lương thực và ổn định kinh tế.

Các bên liên quan cảnh báo rằng trụ cột đó đang bị đe dọa nghiêm trọng. Khu vực này ước tính thiệt hại khoảng 415 triệu đô la mỗi năm do đánh bắt cá bất hợp pháp.

Các đội tàu đánh bắt xa bờ được chính phủ hậu thuẫn bị cáo buộc đánh bắt cá ở mức không bền vững, làm cạn kiệt nguồn cá sinh sản và vứt bỏ một lượng lớn cá không mong muốn dọc theo vùng biển Đông Phi.

Chỉ riêng ở Tanzania, thiệt hại liên quan đến đánh bắt cá bất hợp pháp, không báo cáo và không được quản lý (IUUF) ước tính khoảng 142,8 triệu đô la mỗi năm trong giai đoạn 2015-2021, chủ yếu do đánh bắt tôm và cá ngừ bất hợp pháp. Quốc gia này xếp thứ 82 trên toàn cầu về mức độ tiếp xúc với IUUF, với điểm rủi ro là 2,81.

Kenya cũng đối mặt với những thách thức tương tự, với ước tính đánh bắt cá bất hợp pháp chiếm từ 30 đến 40% tổng sản lượng đánh bắt. Xếp hạng thứ 86 toàn cầu với điểm rủi ro là 2,22, quốc gia này dự kiến ​​sẽ chứng kiến ​​sinh khối cá biển giảm tới 40% vào năm 2050, đe dọa các cộng đồng ngư dân đánh bắt thủ công.

Tại Zanzibar, nơi nền kinh tế biển sử dụng khoảng một phần ba dân số, hậu quả càng nghiêm trọng. Trên khắp Tanzania, sự suy giảm nguồn cá ven bờ đã đẩy khoảng 75% ngư dân ra khơi xa hơn, làm tăng chi phí hoạt động và khiến các ngư dân nhỏ lẻ đối mặt với nhiều rủi ro hơn trên biển.

Các nền kinh tế đảo như Mauritius và Seychelles, phụ thuộc nhiều vào nghề đánh bắt cá ngừ và XK thủy sản, cũng phải đối mặt với tổn thất doanh thu do việc báo cáo không đầy đủ và đánh bắt bất hợp pháp.

Tại Mozambique, Madagascar và Comoros, nơi nghề cá ven biển là trụ cột của việc làm và dinh dưỡng ở vùng nông thôn, việc khai thác bất hợp pháp đang làm trầm trọng thêm tình trạng dễ bị tổn thương của các cộng đồng vốn đã phải chịu những cú sốc liên quan đến biến đổi khí hậu.

Tiến sĩ Matthew Silas thuộc Cơ quan Quản lý Nghề cá Biển sâu của Tanzania chỉ ra những công cụ giám sát được cải thiện, bao gồm hệ thống giám sát tàu thuyền và theo dõi vệ tinh, nhưng lưu ý rằng những tiến bộ về công nghệ không thể bù đắp cho khung pháp lý và thực thi pháp luật còn rời rạc.

Các bên liên quan đã nêu bật sự không nhất quán trong hệ thống đăng ký tàu thuyền, các hình phạt khác nhau giữa các khu vực pháp lý và việc chia sẻ thông tin tình báo theo thời gian thực còn hạn chế. Họ cho rằng những lỗ hổng này cho phép các nhà khai thác bất hợp pháp lợi dụng biên giới biển và các chế độ thực thi pháp luật không đồng đều.

Tiến sĩ Baraka Sekadende thuộc Bộ Chăn nuôi và Thủy sản của Tanzania cho biết, đánh bắt bất hợp pháp, không khai báo và không theo quy định (IUU) không chỉ nên được xem là vấn đề của ngành thủy sản mà còn là một thách thức phát triển con người rộng lớn hơn, ảnh hưởng đến an ninh lương thực, thu nhập hộ gia đình và triển vọng kinh tế dài hạn.

Trong bối cảnh đó, Hội nghị Thượng đỉnh Khu vực Blue Voices tại Zanzibar đã tìm cách nâng vấn đề này lên tầm chính trị. Được đồng chủ trì bởi Chính phủ Zanzibar, cuộc họp đã quy tụ các quan chức chính phủ, chuyên gia pháp lý, cơ quan quản lý cảng, nhà nghiên cứu và đại diện xã hội dân sự để vạch ra một phản ứng thống nhất.

Chủ quyền biển nổi lên như một chủ đề trọng tâm. Thuyền trưởng Hamad Bakar Hamad, Thứ trưởng Bộ Kinh tế Biển và Ngư nghiệp Zanzibar, cho biết đánh bắt cá bất hợp pháp không tôn trọng biên giới quốc gia và đòi hỏi hành động phối hợp khu vực.

Leonard Bett Cheruiyoti từ Văn phòng Tổng chưởng lý Kenya nhấn mạnh sự cần thiết phải hài hòa các hình phạt, cảnh báo rằng sự khác biệt giữa các khu vực pháp lý tạo ra nơi trú ẩn an toàn cho những kẻ phạm tội.

Việc ký kết hiệp định cam kết các quốc gia tham gia sẽ tăng cường hài hòa quy định, cải thiện việc chia sẻ thông tin tình báo, điều chỉnh các cơ chế thực thi và bịt kín các lỗ hổng pháp lý.