Gian lận thủy sản: Cái giá không dừng ở chênh lệch thương mại

Gian lận thực phẩm trong chuỗi thủy sản thường được nhìn nhận trước hết như hành vi gian dối về thương mại. Tuy nhiên, phần trình bày tại Hội thảo trong khuôn khổ Vietfish 2026 cho thấy hậu quả của vấn đề này rộng hơn nhiều: từ thiệt hại kinh tế, rủi ro sức khỏe đến mất uy tín doanh nghiệp và suy giảm niềm tin đối với thị trường.

Chín hình thức gian lận có thể xuất hiện trong chuỗi

Các hành vi được nêu bao gồm pha trộn; làm hàng giả; mô phỏng sản phẩm; chuyển hướng phân phối trái phép; thay thế nguyên liệu hoặc loài; ghi nhãn sai; mạo danh thương hiệu; trộm cắp; và sản xuất vượt số lượng được cho phép. Điểm chung là người mua không nhận được đúng sản phẩm, đúng nguồn gốc hoặc đúng chất lượng như thông tin đã công bố.

Trong thủy sản, thay thế loài và ghi nhãn sai đặc biệt đáng chú ý. Loài có giá thấp có thể được bán dưới tên loài có giá cao; sản phẩm nuôi có thể được ghi là khai thác tự nhiên; nguồn gốc địa lý hoặc phương pháp sản xuất có thể bị thay đổi nhằm tiếp cận phân khúc có giá trị lớn hơn.

Động cơ kinh tế đến từ chênh lệch giá

Chênh lệch giá tạo ra động cơ trực tiếp cho gian lận. Phần trình bày dẫn các ví dụ liên quan đến trứng cá, cá ngừ và cá hồi: chỉ cần thay đổi tên loài hoặc nguồn gốc, giá trị của sản phẩm có thể tăng lên đáng kể. Khi sản phẩm đã được phi lê, cắt khúc, cấp đông hoặc chế biến, người mua càng khó nhận biết bằng mắt thường.

Lợi ích ngắn hạn của một chủ thể có thể trở thành chi phí dài hạn của toàn ngành. Một vụ việc bị phát hiện không chỉ ảnh hưởng đến lô hàng liên quan mà còn có thể khiến nhà nhập khẩu tăng kiểm tra, yêu cầu thêm hồ sơ hoặc giảm niềm tin vào các nhà cung cấp cùng quốc gia.

Gian lận có thể chuyển thành rủi ro an toàn thực phẩm

Thay thế một loài vốn không được sử dụng để ăn sống bằng loài thường dùng cho sushi là ví dụ cho thấy gian lận có thể dẫn tới nguy cơ an toàn thực phẩm. Tương tự, sản phẩm nuôi có dư lượng thuốc thú y nhưng được ghi nhãn là sản phẩm tự nhiên có thể làm sai lệch toàn bộ việc đánh giá và quản lý rủi ro.

Khi thông tin về loài, vùng sản xuất hoặc phương pháp nuôi bị thay đổi, hệ thống truy xuất cũng mất khả năng xác định đúng mối nguy. Vì vậy, phòng chống gian lận phải được đặt trong cùng hệ thống quản trị với an toàn thực phẩm, chất lượng và truy xuất nguồn gốc, thay vì chỉ xử lý như một tranh chấp thương mại.

Khoa học là tuyến phòng vệ quan trọng

Các phương pháp phân tích hiện nay cho phép kiểm tra nhiều dạng gian lận. Sắc ký có thể hỗ trợ phát hiện pha trộn hoặc thành phần bất thường. Kỹ thuật dựa trên DNA giúp xác định loài và trong một số trường hợp hỗ trợ kiểm tra nguồn gốc. Phân tích đồng vị, quang phổ và các kỹ thuật hóa học khác có thể được sử dụng để đánh giá vùng địa lý hoặc phương pháp sản xuất.

Tuy nhiên, xét nghiệm không thể thay thế hoàn toàn quản trị chuỗi cung ứng. Chi phí kiểm tra sẽ rất lớn nếu doanh nghiệp chỉ phát hiện vấn đề ở sản phẩm cuối cùng. Cách tiếp cận hiệu quả hơn là kết hợp đánh giá rủi ro nhà cung cấp, hồ sơ chuỗi hành trình sản phẩm, kiểm soát khối lượng đầu vào - đầu ra và kiểm nghiệm xác suất tại các điểm có nguy cơ cao.

Doanh nghiệp Việt Nam cần bảo vệ tính xác thực của sản phẩm

Đối với ngành thủy sản xuất khẩu Việt Nam, tính xác thực phải được coi là một phần của thương hiệu quốc gia. Doanh nghiệp cần chuẩn hóa tên thương mại và tên khoa học; kiểm soát thông tin vùng nuôi, vùng khai thác và phương pháp sản xuất; bảo đảm tính liên tục của hồ sơ truy xuất; đồng thời quy định rõ trách nhiệm của từng nhà cung cấp.

Cơ quan quản lý, doanh nghiệp, phòng kiểm nghiệm, hiệp hội và người tiêu dùng đều có vai trò. Quy định nghiêm, hệ thống truy xuất vững, phương pháp phân tích tin cậy và truyền thông cho người tiêu dùng là bốn trụ cột được nhấn mạnh trong phần kết luận của bài trình bày.

Thông điệp cuối cùng là: gian lận không chỉ lấy đi phần chênh lệch giá của người mua. Nó còn có thể lấy đi sự an toàn, khả năng tiếp cận thị trường và uy tín được xây dựng trong nhiều năm của doanh nghiệp. Minh bạch vì vậy không phải là chi phí tuân thủ đơn thuần, mà là tài sản cạnh tranh của ngành thủy sản.