Doanh nghiệp thủy sản cùng lúc đối mặt nhiều áp lực

Tại Hội nghị với các Hiệp hội ngành hàng về thúc đẩy xuất khẩu nông, lâm, thủy sản 6 tháng cuối năm 2026 diễn ra ngày 30/7, ông Đỗ Ngọc Tài, Chủ tịch Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP) cho biết, ngành thủy sản đang duy trì được đà tăng trưởng tích cực dù kinh tế thế giới tiếp tục diễn biến phức tạp.

Gỡ vướng cho khai thác, số hóa thủ tục

Trong 7 tháng đầu năm 2026, mặc dù kinh tế thế giới tiếp tục diễn biến phức tạp, xuất khẩu thủy sản của Việt Nam ước đạt 6,7 tỷ USD, tăng khoảng 10,5% so với cùng kỳ năm ngoái. Theo ông Tài, kết quả này khẳng định năng lực thích ứng, sức cạnh tranh của doanh nghiệp và tạo nền tảng để ngành hướng tới mục tiêu tăng trưởng cao hơn.

Nếu các khó khăn lớn được tháo gỡ, đồng thời hạn chế được những tác động bất lợi trong những tháng cuối năm, VASEP dự báo xuất khẩu thủy sản cả năm có thể tăng khoảng 10-11%, đạt khoảng 12,5 tỷ USD.

Tuy nhiên, để duy trì mức tăng trưởng hai con số từ năm 2026 trở đi, ngành thủy sản cần sớm tháo gỡ các nút thắt về nguồn nguyên liệu, thị trường, logistics, vốn và lao động.

Theo Chủ tịch VASEP, ngành chế biến thủy sản hiện dựa vào hai nguồn nguyên liệu chính là nuôi trồng và khai thác biển. Trong đó, tôm và cá tra tiếp tục giữ vai trò chủ lực. Năm 2025, xuất khẩu tôm đạt khoảng 4,2 tỷ USD, còn cá tra đạt khoảng 2 tỷ USD.

Dù có lợi thế sản xuất, lĩnh vực nuôi trồng thủy sản đang chịu áp lực lớn từ chất lượng con giống, dịch bệnh, giá thức ăn và các chi phí đầu vào. Mặt bằng chi phí cao khiến sản phẩm Việt Nam khó cạnh tranh về giá với các quốc gia khác. Riêng ngành tôm, doanh nghiệp Việt Nam phải cạnh tranh trực tiếp với Ecuador, Ấn Độ và Indonesia. 

Đối với nguồn nguyên liệu từ khai thác biển, VASEP đề nghị cơ quan quản lý ban hành hướng dẫn thống nhất cho các địa phương về thủ tục cấp mới, cấp lại giấy chứng nhận an toàn thực phẩm đối với cảng cá.

Hiện nhiều cảng, bến cá nhỏ có vị trí thuận lợi cho tàu cá cập bến, bán nguyên liệu nhưng chưa được cấp phép do vướng quy định. Điều này gây khó khăn cho ngư dân, cơ sở thu mua và doanh nghiệp trong quá trình vận chuyển nguyên liệu về nhà máy chế biến.

Hiệp hội cũng kiến nghị rà soát, sửa đổi quy định về phân vùng khai thác trong Luật Thủy sản để phù hợp hơn với ngư trường và đặc điểm hoạt động của đội tàu Việt Nam. Việc điều chỉnh phải vừa đáp ứng yêu cầu chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU), vừa tháo gỡ các bất cập trong thực tế.

Các thủ tục cấp giấy S/C, C/C, PS (Processing Statement) và COA cần tiếp tục được số hóa, tích hợp trên một hệ thống thống nhất, tránh để nguyên liệu hợp pháp bị ách tắc trong quá trình xác nhận hồ sơ.

VASEP kiến nghị, xác định thủy sản nhập khẩu phục vụ sản xuất, gia công và xuất khẩu là nguồn nguyên liệu bổ sung hợp pháp, cần thiết.

"Nguồn nguyên liệu này giúp phát huy năng lực công nghiệp chế biến, duy trì đơn hàng và tạo việc làm cho người lao động", ông Tài nói và cho biết, nhiều khách hàng đã mua hàng Việt Nam trong nhiều năm và tin tưởng hệ thống quản lý chất lượng của chúng ta. Tuy nhiên, nếu giá nguyên liệu trong nước quá cao, doanh nghiệp không thể cạnh tranh. 

Quy trình nhập khẩu, theo ông Tài cũng cần được thống nhất giữa các cơ quan quản lý, tránh kiểm tra trùng lặp, kéo dài thời gian thông quan và làm tăng chi phí cho doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, VASEP đề xuất xây dựng chương trình hành động cụ thể cho từng thị trường trọng điểm, đồng thời tăng cường phối hợp giữa Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Công Thương và Bộ Ngoại giao trong xúc tiến thương mại, xử lý rào cản kỹ thuật và phòng vệ thương mại.

VASEP kiến nghị hỗ trợ tổ chức các diễn đàn cho những ngành hàng xuất khẩu chủ lực, đồng thời xem xét thành lập quỹ xuất khẩu ngành hàng theo Nghị định số 240/2026 của Chính phủ. Nguồn lực từ quỹ có thể được sử dụng cho phát triển thị trường, bảo vệ thị phần, ứng phó phòng vệ thương mại và xây dựng thương hiệu.

Đối với Trung Quốc, ông Tài cho rằng, cần xác định đây là thị trường lớn, có dư địa tăng trưởng và sớm xây dựng chính sách phù hợp để thúc đẩy xuất khẩu.

Tại Liên minh châu Âu, ưu tiên hàng đầu vẫn là tháo gỡ “thẻ vàng” IUU. Cùng với đó, cần hỗ trợ doanh nghiệp xuất khẩu các lô hàng có nguồn gốc hợp pháp, hồ sơ đầy đủ và được cơ quan có thẩm quyền xác nhận.

Với thị trường Hàn Quốc, VASEP kiến nghị đàm phán bỏ hạn ngạch 15.000 tấn tôm mỗi năm được áp dụng từ năm 2015 theo Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - Hàn Quốc.

Đối với thị trường Hoa Kỳ, VASEP kiến nghị thành lập cơ chế liên ngành giữa Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Công Thương và Bộ Ngoại giao để theo dõi riêng ngành thủy sản tại thị trường này nhằm kịp thời ứng phó với các biện pháp thương mại mới.

Giảm phụ thuộc vào hãng tàu nước ngoài

Chi phí logistics và vận tải biển cũng đang bào mòn sức cạnh tranh của doanh nghiệp thủy sản. Chủ tịch VASEP cho biết, từ đầu tháng 5/2026, nhiều hãng tàu đã tăng mạnh các khoản phụ phí, gây thiệt hại hàng triệu USD mỗi năm cho ngành thủy sản và hoạt động xuất khẩu nói chung.

Áp lực đặc biệt lớn với các đơn hàng đi xa như châu Âu và Hoa Kỳ. Trong khi đó, phần lớn thị trường vận tải biển nằm trong tay các hãng tàu nước ngoài, khiến doanh nghiệp Việt Nam bị động trước biến động về giá cước, phụ phí và lịch trình vận chuyển.

VASEP kiến nghị, xây dựng chương trình giảm chi phí logistics cho ngành thủy sản, đồng thời phát triển đội tàu container và hệ thống container lạnh của Việt Nam. Đây được xem là giải pháp dài hạn nhằm tăng tính chủ động, giảm phụ thuộc vào hãng tàu nước ngoài và nâng cao khả năng ứng phó với biến động của thị trường vận tải biển.

Mặt khác, khi xuất khẩu tăng, nhu cầu vốn cho con giống, vùng nuôi, thu mua nguyên liệu, chế biến và dự trữ hàng hóa cũng tăng theo. Nếu không tiếp cận đủ vốn, doanh nghiệp sẽ khó nâng công suất, thu mua nguyên liệu và thực hiện các đơn hàng lớn.

VASEP đề nghị Ngân hàng Nhà nước chỉ đạo các tổ chức tín dụng bố trí hạn mức phù hợp cho doanh nghiệp xuất khẩu; ưu tiên vốn trung và dài hạn cho sản xuất giống, phát triển vùng nuôi, chế biến sâu, chuyển đổi xanh và chuyển đổi số.

Bên cạnh vốn, thiếu lao động đang trở thành vấn đề nghiêm trọng tại nhiều nhà máy chế biến. Dù doanh nghiệp đã đầu tư thiết bị hiện đại, số hóa và robot hóa một số công đoạn, tuy nhiên theo ông Tài, đặc thù của ngành vẫn cần số lượng lớn lao động, nhất là lao động phổ thông.

"Nhiều nhà máy hiện không đủ nhân lực để bảo đảm tiến độ đơn hàng hoặc ký thêm hợp đồng mới. Doanh nghiệp thủy sản còn phải cạnh tranh lao động với các ngành may mặc, điện tử và nhiều lĩnh vực sản xuất khác", Chủ tịch VASEP nói và kiến nghị, sớm xây dựng đề án bảo đảm nguồn lao động phổ thông và lao động kỹ thuật cho các ngành sử dụng nhiều nhân lực. Đồng thời, cần xem xét điều chỉnh hài hòa các chương trình đưa lao động đi làm việc ở nước ngoài tại một số địa phương, tránh tạo thiếu hụt nghiêm trọng cho sản xuất trong nước.

(Theo Báo Nông nghiệp và Môi trường)