Đánh giá của EC và nỗ lực của Việt Nam chống khai thác IUU

Theo EC, Đoàn đánh giá Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn có nhiều nỗ lực trong việc hoàn thiện và gửi báo cáo thực hiện các khuyến nghị của EC trước thời hạn; chủ động trao đổi nội dung, địa điểm, thời gian, nhân sự, phương tiện với Tổng vụ các vấn đề về Biển và Thủy sản, tích cực phối hợp và giúp Đoàn hoàn thành kế hoạch kiểm tra tại Việt Nam.

Đồng thời, EC ghi nhận sự vào cuộc tích cực của các cơ quan Trung ương trong việc chống khai thác IUU, đặc biệt là Quốc hội Việt Nam đã thông qua Luật Thủy sản năm 2017, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành: Công điện số 732/CĐ-TTg ngày 28/5/2017 về ngăn chặn, giảm thiểu và chấm dứt tàu cá và ngư dân Việt Nam khai thác trái phép ở vùng biển nước ngoài; Chỉ thị 45/CT-TTg ngày 13/12/2017 về một số nhiệm vụ, giải pháp cấp bách để khắc phục cảnh báo của EC về chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (Chỉ thị 45/CT-TTg); Quyết định số 78/QĐ-TTg ngày 16/01/2018 phê duyệt Kế hoạch hành động quốc gia nhằm ngăn chặn, giảm thiểu và loại bỏ khai thác IUU đến năm 2025.

EC cũng đánh giá cao việc Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đã ban hành Quyết định số 670/QĐ-BNN-TCTS ngày 26/02/2018 phê duyệt Kế hoạch thực hiện Chỉ thị số 45/CT-TTg và các văn bản khác của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn chỉ đạo các địa phương triển khai thực hiện; tham mưu hoàn thiện khung pháp lý thông qua việc xây dựng và trình ban hành Luật Thuỷ sản năm 2017, đảm bảo tương thích với các quy định của  khu vực, quốc tế,các khuyến nghị của ECvà đang trong tiến trình xây dựng dự thảo Nghị định hướng dẫn thi hành Luật Thuỷ sản, Nghị định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực thuỷ sản và các thông tư liên quan; thúc đẩy gia nhập 2 Hiệp định Đàn cá di cư và Hiệp định Biện pháp quốc gia có cảng.

Tuy nhiên, qua kiểm tra thực tế, Đoàn Thanh tra EC cho rằng hiện trạng chống khai thác IUU của Việt Nam tại các địa phương chưa được cải thiện đáng kể, đặc biệt là triển khai trên thực tế còn rất yếu.

Ngay sau khi Ủy ban Châu Âu gửi công thư ngày 25/6/2018 (Ares(2018)3356871) cho Bộ thông báo ý kiến của Uỷ ban Châu Âu đối với các nội dung Đoàn Thanh tra đã kiểm tra tại Việt Nam, Bộ đã triển khai thực hiện một số công việc cụ thể như sau:

- Báo cáo Thủ tướng chính phủ về kết quả làm việc của Đoàn Thanh tra EC về chống khai thác IUU (Báo cáo số 4902/BNN-TCTS ngày 27/6/2018).

- Ban hành văn bản số 4903/BNN-TCTS ngày 27/6/2018 gửi UBND các tỉnh, thành phố ven biển về việc tăng cường chỉ đạo chống khai thác IUU.

- Chỉ đạo Tổng cục Thủy sản ban hành văn bản số 2525/TCTS-KN ngày 24/7/2018 về việc hướng dẫn thu hồi và lắp đặt thiết bị MOVIMAR để giám sát tàu cá.

- Rà soát lại toàn bộ Kế hoạch của Bộ thực hiện các nhiệm vụ, giải pháp cấp bách để khắc phục cảnh báo của EC về chống khai thác IUU; trên cơ sở đó, xác định các nhiệm vụ trọng tâm cần triển khai thực hiện đến 31/12/2018 về chống khai thác IUU theo khuyến nghị của EC để tập trung chỉ đạo thực hiện có kết quả, phục vụ Đoàn Thanh tra EC sẽ quay lại kiểm tra tiếp vào tháng 01/2019.

Bên cạnh đó, Bộ tiếp tục hoàn thiện hệ thống văn bản qui phạm pháp luật hướng dẫn thi hành Luật Thuỷ sản. Tập trung xây dựng, hoàn thiện để ban hành  văn bản hướng dẫn, thi hành Luật Thủy sản năm 2017. Đến nay, dự thảo Nghị định hướng dẫn thi hành Luật Thủy sản và Nghị định xử phạt vi phạm hành chính đã được cơ bản hoàn thiện trên cơ sở ý kiến góp ý của các bộ, ngành, các địa phương liên quan và tiếp thu các khuyến nghị của Ủy ban Châu Âu; dự thảo 02 Nghị định đang được dịch sang Tiếng Anh để  gửi cho EC vào đầu tháng 8 (theo đúng kế hoạch).

Đối với dự thảo 02 Nghị định đã tiếp thu các khuyến nghị của Ủy ban Châu Âu. Cụ thể, Dự thảo Nghị định hướng dẫn thi hành Luật Thủy sản đã bổ sung 7/11 khuyến nghị  của EC đưa vào Nghị định gồm: một số quy định cơ bản của Hiệp định Biện pháp quốc gia có cảng của FAO; giám sát tàu cá; phân vùng khai thác; kiểm soát hoạt động chuyển tải; cấp phép cho tàu cá Việt Nam đi khai thác tại vùng biển nước ngoài; điều kiện từ chối cấp phép đối với tàu khai thác IUU; làm rõ khái niệm về định nghĩa khai thác bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định. 4/11 khuyến nghị còn lại được đưa vào các Thông tư gồm: qui định về nhật ký khai thác; danh sách tàu cá IUU; đánh dấu tàu cá; cấp lại quốc tịch cho tàu cá từ nước thứ 3. Dự thảo Nghị định xử phạt vi phạm hành chính bao gồm 10 khuyến nghị, trong đó có 1/10 khuyến nghị đã được xử lý trong Nghị định hướng dẫn thi hành Luật Thủy sản (định nghĩa về IUU). Còn 9/10 khuyến nghị được xử lý cơ bản trong Nghị định xử phạt vi phạm hành chính (quy định hành vi vi phạm nghiêm trọng áp dụng khung xử phạt cao nhất; thẩm quyền xử phạt các hành vi nghiêm trọng,xem xét danh sách các hình phạt hành chính bổ sung, tăng cường khung xử phạt đối với hành vi tái phạm…).

Đối với dự thảo các Thông tư trong lĩnh vực khai thác thủy sản liên quan đến việc triển khai thực hiện các khuyến nghị của EC về chống khai thác IUU cũng đang được hoàn tất bao gồm: Thông tư quy định xác nhận chứng nhận thuỷ sản khai thác; Thông tư quy định về đăng ký, đăng kiểm tàu cá, tàu công vụ thuỷ sản; Thông tư quy định việc cập nhật, khai thác và quản lý cơ sở dữ liệu quốc gia về thuỷ sản; Thông tư hướng dẫn về Bảo vệ và phát triển nguồn lợi thuỷ sản.

Đối với việc gia nhập 02 Hiệp định: ngày 06/7/2018, Chính phủ đã phê duyệt Nghị quyết số 89/NQ-CP về việc gia nhập Hiệp định về Biện pháp quốc gia có cảng nhằm ngăn chặn, chống lại khai thác thủy sản bất hợp pháp, không khai báo và không theo quy định của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO) và đang xem xét thông qua Hiệp định đàn cá di cư của Liên Hợp Quốc.

Bộ đã chọn 03 Tỉnh điểm để tập trung nguồn lực triển khai các giải pháp đồng bộ, cụ thể về chống khai thác IUU và thực hiện các khuyến nghị của Ủy ban Châu Âu. Trong đó, đã tổ chức Đoàn đi làm việc và chỉ đạo, hướng dẫn trực tiếp đối với 02 Tỉnh điểm là Kiên Giang và Quảng Ninh.

Bộ cũng tiếp tục tăng cường hợp tác song phương và đa phương với nhiều nước trong khu vực và trên thế giới, các tổ chức quốc tế, các tổ chức quản lý nghề cá khu vực để thúc đẩy các hoạt động chống khai thác IUU, thiết lập đường dây nóng trao đổi thông tin, đưa tàu cá và ngư dân Việt Nam sang khai thác hợp pháp tại vùng biển nước ngoài. Tiếp tục triển khai thực hiện Chương trình hợp tác với Úc thí điểm tuyên truyền về tác hại của khai thác IUU đến cộng đồng ngư dân ven biển trên địa bàn để nâng cao nhận thức của cộng đồng ngư dân và doanh nghiệp về chống khai thác IUU.

Đánh giá chung

Việc EC cảnh báo và công tác khắc phục “Thẻ vàng” đối với sản phẩm thủy sản khai thác của Việt Nam, trong thời gian qua, đã nhận được sự quan tâm sâu sắc của Chính phủ, các cấp lãnh đạo, bộ, ngành Trung ương và địa phương cũng như của toàn xã hội, cộng đồng ngư dân và doanh nghiệp thủy sản, là điều kiện thuận lợi cho việc tiếp tục nâng cao nhận thức, huy động nguồn lực để xây dựng một nghề cá có trách nhiệm, hiện đại, đi sâu vào hội nhập quốc tế trong tình hình mới.

Bên cạnh đó, trong thời gian rất ngắn, chỉ hơn 8 tháng (từ khi EC cảnh báo Thẻ vàng 23/10/2017 và Đoàn Thanh tra EC vào kiểm tra tại Việt Nam tháng 5/2018 đến nay), với sự nỗ lực, quyết liệt triển khai các giải pháp đồng bộ nêu trên, Việt Nam đã đạt được một số kết quả ban đầu rất quan trọng trong việc chống khai thác IUU như: đã cơ bản nội luật hóa các qui định của quốc tế, khu vực trong Luật Thuỷ sản năm 2017; nâng cao nhận thức của các cơ quan quản lý thủy sản từ Trung ương đến địa phương, cộng đồng ngư dân và doanh nghiệp về chống khai thác IUU; tình hình tàu cá vi phạm vùng biển của các nước quốc đảo Thái Bình Dương hầu như chấm dứt; công tác kiểm tra, kiểm soát tàu cá hoạt động trên biển có bước tiến bộ; công tác hợp tác quốc tế, tham gia các hiệp định, công ước quốc tế về thủy sản có nhiều nỗ lực tích cực.

Trong đợt kiểm tra từ 16-24/5/2018 vừa qua, Đoàn Thanh tra EC đã có sự đánh giá và nhìn nhận tích cực, nhất là thấy được quyết tâm và nỗ lực hành động của Chính phủ, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn về chống khai thác IUU. Đây cũng là điều kiện thuận lợi cho việc phát huy mối quan hệ hợp tác phối hợp giữa Bộ với Ủy ban Châu Âu trong xây dựng, phát triển nghề cá nói chung và thực hiện các quy định, khuyến nghị của EC về chống khai thác IUU trong thời gian tới.

Qua quá trình triển khai thực hiện các nhiệm vụ, giải pháp cấp bách chống khai thác IUU, nổi lên một số tồn tại, hạn chế như sau: chưa xây dựng được cơ chế chỉ đạo, điều hành kịp thời, thông suốt từ Trung ương (Chính phủ, bộ, ngành Trung ương) đến địa phương (tỉnh, thành  phố ven biển) để đảm bảo thực thi hiệu quả chống khai thác IUU và quy định của Ủy ban Châu Âu về chống khai thác IUU trên thực tiễn.

Chưa bố trí đủ nguồn lực về tổ chức, nhân lực và vật lực trong toàn hệ thống quản lý nhà nước, thực thi pháp luật thủy sản từ Trung ương đến địa phương, cơ sở nhằm đảm bảo việc thực thi hiệu quả các quy định quốc tế về chống khai thác IUU.

Công tác thực thi pháp luật để đảm bảo việc kiểm soát tàu cá Việt Nam không vi phạm khai thác bất hợp pháp tại vùng biển nước ngoài chưa hiệu quả; Chưa có biện pháp phát hiện, xử lý kịp thời,hiệu quả tàu cá Việt Nam vi phạm vùng biển nước ngoài nên tình trạng tàu cá vi phạm khai thác bất hợp pháp  tại vùng biển nước ngoài vẫn còn diễn biến phức tạp; mức xử phạt hành chính đối với các hành vi vi phạm khai thác IUU còn thấp, chưa tạo được sự răn đe, chưa tương đồng với một số nước trong khu vực và quốc tế.

Chưa thể hiện được trách nhiệm đầy đủ của quốc gia treo cờ (quản lý tàu cá) và trách nhiệm của quốc gia ven biển (bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản), cụ thể: hệ thống giám sát tàu cá chưa đáp ứng được yêu cầu, chưa đáp ứng được qui định của Luật Thuỷ sản về lắp thiết bị giám sát hành trình; chưa kiểm soát chặt chẽ được tàu thuyền ra vào cảng, hoạt động của tàu thuyền trên biển và công tác xác nhận loài, sản lượng cập bến.

Công tác xác nhận, chứng nhận sản phẩm thủy sản có nguồn gốc từ khai thác chưa đáp ứng được yêu cầu, quy định của Châu Âu về kiểm soát truy xuất nguồn gốc sản phẩm về khai thác bất hợp pháp xuất khẩu sang thị trường Châu Âu.

Hiện tại, Việt Nam chưa kiểm soát được sản phẩm khai thác thủy sản khai báo trên giấy tờ so với thực tế, do vậy cần tăng cường công tác kiểm soát tàu cá tại cảng, trên biển và sử dụng dữ liệu giám sát hành trình của tàu cá một cách hệ thống, chính xác để đảm bảo sản phẩm thủy sảnxuất khẩu sang thị trường Châu Âu phải được truy xuất nguồn gốc, đảm bảo tính hợp pháp của các sản phẩm được xác nhận, chứng nhận.

Giải pháp

Đến tháng 01/2019, Đoàn Thanh tra EC sẽ quay lại Việt Nam để kiểm tra, đánh giá tình hình, kết quả thực hiện các khuyến nghị của EC về chống khai thác IUU; trên cơ sở kiểm tra đánh giá của Đoàn, Ủy ban Châu Âu sẽ xem xét vấn đề khắc phục “Thẻ vàng” đối với Việt Nam. Vì vậy, từ nay đến 31/12/2018, cần phải tập trung thực hiện, làm tốt một số nhiệm vụ trọng tâm, giải pháp chủ yếu.

Tập trung hoàn thiện để ban hành Nghị định hướng dẫn thi hành Luật Thủy sản, Nghị định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực thủy sản và 09 Thông tư để bảo đảm có hiệu lực đồng bộ với Luật Thủy sản từ 01/01/2019.

Thiết lập cơ chế chỉ đạo điều hành kịp thời, thông suốt, hiệu quả từ Trung ương đến địa phương về phòng chống khai thác IUU và triển khai thực hiện các khuyến nghị của EC về chống khai thác IUU.

Tiếp tục đẩy mạnh công tác tuyên truyền

Triển khai thực hiện các biện pháp mạnh mẽ, đồng bộ nhằm đảm bảo ngăn chặn tàu vi phạm bất hợp pháp tại vùng biển nước ngoài.

Triển khai Dự án thông tin quản lý nghề cá trên biển giai đoạn II, thực hiện ngay trong Quý IV/2018 để giám sát hoạt động của tàu cá có chiều dài từ 15 m trở lên.

Tăng cường công tác kiểm soát tàu cá xuất bến và kiểm soát tàu cá tại cảng; kiểm soát sản lượng thủy sản cập bến theo quy định.Thực hiện nghiêm công tác ghi nhật kí khai thác thủy sản theo quy định của pháp luật.

Tổ chức triển khai thực hiện nghiêm túc, hiệu quả Thông tư 02/2018/TT-BNNPTNT ngày 31/01/2018 của Bộ để chấn chỉnh công tác xác nhận chứng nhận sản phẩm thuỷ sản từ khai thác.

Kiểm soát nguyên liệu thủy sản NK

Triển khai nghiêm túc kế hoạch thanh tra, kiểm tra, kiểm soát nghề cá theo quy định của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tại Quyết định số 27/QĐ-BNN-TCTS ngày 05/01/2018.

Về các vấn đề này, hiện VASEP cũng đã gửi một số kiến nghị và đề xuất đến Bộ NN&PTNT.  Bộ NN&PTNT, TCTS và Cơ quan địa phương hỗ trợ và phối hợp cùng VASEP và các DN cá ngừ thực hiện Chương trình Giám sát an toàn cá heo của EII tại cảng cá. Bộ cũng cần chỉ đạo sửa đổi/ bổ sung 1 số bất cập trong TT 02/2018/TT-BNNPTNT (CV 102/2018/VASEP) liên quan đến Hồ sơ xác nhận nguồn gốc nguyên liệu Thủy sản khai thác như: sửa đổi công văn 1928 không quy định  nộp giấy phép KT khi xin xác nhận nguyên liệu.

TCTS kiểm tra, rà soát và có văn bản hướng dẫn BQL cảng cá ghi đúng số lượng theo báo cáo của chủ tàu/ chủ nậu hoặc cử cán bộ giám sát trực tiếp khi DN mua hàng; không thực hiện những điều không có quy định pháp luật hiện hành, rà soát & bãi bỏ hoặc điều chỉnh phù hợp quy định thủ  tục này cho việc xác nhận S/C.

Cải cách-sửa đổi TT26 theo NQ19/2017 của Chính phủ: Không yêu cầu DN phải nộp C/C trong hồ sơ kiểm dịch thủy sản; Có quy định một mục riêng cho hàng mẫu trong đó không yêu cầu H/C và không yêu cầu kiểm hàng; Không yêu cầu dán nhãn trên thùng đối với hàng xá, NK bằng carton; Quản lý phân luồng DN theo nguyên tắc quản lý rủi ro (phân luồng xanh, vàng, đỏ) để làm căn cứ miễn-giảm kiểm tra; Bổ sung thêm điều khoản cho phép “KHAI ĐIỀU CHỈNH, BỔ SUNG”; Bổ sung nội dung quy định/hướng dẫn cho vấn đề chuyển tải & tạm nhập tái xuất; Cục Thú y xây dựng Sổ tay Hướng dẫn (Handbook) về Thủ tục NK thủy sản để chế biến xuất khẩu sang thị trường EU.

Ngoài ra, Bộ cần xem xét công bố: «nghề lưới vây của Việt Nam không sử dụng thiết bị dẫn dụ cá”. Và có ý kiến với Bộ Công Thương để thúc đẩy và sớm thống nhất với EU về con số và cơ chế cấp hạn ngạch dành cho xuất khẩu cá ngừ vào EU.

(Trích bài trình bày của ông Phạm Ngọc Tuấn - Phó Vụ trưởng Vụ Khai thác Thủy sản, TCTS và bà Lê Hằng - Phó Giám đốc Trung tâm VASEP.PRO tại Hội Thảo “Chống khai thác IUU ở Việt Nam và sự chung tay của cộng đồng Doanh nghiệp” trong khuôn khổ Hội chợ Vietfish 2018)