Cá rô phi Việt Nam tại Brazil: Cơ hội mở ra cùng lúc với áp lực bảo hộ gia tăng

Khối lượng và giá trị nhập khẩu cá rô phi vào Brazil 

Trong vài năm trở lại đây, Brazil hầu như nhập khẩu rất ít cá rô phi do nước này là nhà sản xuất lớn tự cung cấp phần lớn nhu cầu nội địa. Số liệu thống kê cho thấy năm 2023, Brazil chỉ nhập khẩu khoảng 25 tấn cá rô phi, trị giá khoảng 118.000 USD – và Việt Nam là nước cung cấp duy nhất lượng cá rô phi này. Sang đến năm 2025, sau khi Brazil mở cửa thị trường trở lại cho cá rô phi Việt Nam, nhập khẩu cá rô phi đã tăng đáng kể, đạt khoảng 374 tấn (trị giá ~1,5 triệu USD) chỉ tính riêng dạng phi lê cá rô phi đông lạnh từ Việt Nam. Điều này khiến cá rô phi trở thành loài thủy sản nuôi nhập khẩu nhiều thứ ba vào Brazil (xếp sau cá hồi và cá tra). Tuy nhiên, so với quy mô tiêu thụ nội địa hàng trăm nghìn tấn, lượng nhập khẩu này vẫn chiếm tỷ trọng nhỏ.

Lưu ý rằng năm 2024, Brazil hầu như không nhập khẩu đáng kể cá rô phi do có lệnh tạm ngừng nhập khẩu (xem chi tiết ở phần chính sách). Chỉ đến cuối năm 2025, việc nhập khẩu mới được nối lại với các lô hàng lớn đầu tiên. Ví dụ, vào cuối 2025, tập đoàn JBS của Brazil đã đặt mua 32 container (tổng cộng ~700 tấn) cá rô phi từ Việt Nam để phân phối tại thị trường Brazil. Đây là dấu mốc quan trọng, phản ánh sự khởi đầu của dòng thương mại cá rô phi nhập khẩu vào Brazil sau thời gian dài gần như vắng bóng.

Xu hướng thị trường 

Nhu cầu tiêu thụ nội địa tăng mạnh đang là yếu tố then chốt định hình thị trường cá rô phi Brazil. Tiêu thụ cá rô phi bình quân đầu người tại Brazil đã tăng từ 1,47 kg/người/năm (2014) lên khoảng 2,84 kg/người/năm vào 2023. Sự ưa chuộng ngày càng lớn của người tiêu dùng trong nước, cùng với việc cá rô phi được nuôi rộng rãi (chiếm hơn 64% sản lượng nuôi trồng thủy sản của Brazil năm 2022), giúp Brazil tự cung tự cấp phần lớn nhu cầu mà không phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu. Thực tế, Brazil hiện là nhà sản xuất cá rô phi lớn thứ 4 thế giới (sau Trung Quốc, Indonesia, Ai Cập), và đa số sản lượng được tiêu thụ trong nước. Do đó, nhập khẩu cá rô phi trước đây rất thấp và không hình thành xu hướng thương mại đáng kể.

Tuy nhiên, gần đây đã xuất hiện một số xu hướng mới đáng chú ý. Thứ nhất, do nhu cầu trong nước tăng và một phần nhằm đa dạng hóa nguồn cung, Brazil bắt đầu xem xét nhập khẩu cá rô phi. Cuối năm 2023, lô hàng phi lê cá rô phi đầu tiên từ Việt Nam cập cảng đã thu hút sự chú ý của ngành thủy sản Brazil. Mặc dù khối lượng ban đầu nhỏ, sự kiện này báo hiệu xu hướng mới: cá rô phi nhập khẩu bắt đầu thâm nhập thị trường Brazil, thay đổi cục diện trước đó chỉ có hàng sản xuất nội địa.

Thứ hai, biến động thị trường xuất khẩu đã tác động ngược trở lại thị trường nội địa, ảnh hưởng đến thái độ với nhập khẩu. Giữa năm 2025, Hoa Kỳ áp thuế 50% lên nhiều sản phẩm của Brazil, bao gồm cả phi lê cá rô phi tươi, khiến Brazil mất thị trường xuất khẩu chính và dư cung cá rô phi phải tiêu thụ trong nước. Trong bối cảnh đó, việc chính phủ Brazil cho phép nhập khẩu cá rô phi giá rẻ từ Việt Nam khiến nông dân lo ngại giá trong nước giảm thêm. Hiệp hội Nuôi trồng thủy sản Brazil (Peixe BR) cảnh báo rằng sự xuất hiện của cá rô phi nhập khẩu giá rẻ có thể gây áp lực lớn lên thị trường nội địa, thậm chí tác động nặng nề hơn cả việc mất thị trường xuất khẩu Mỹ. Lý do là các lô cá nhập khẩu được phê duyệt đúng vào lúc thu hoạch cao điểm trong nước, nguồn cung nội địa dồi dào khiến giá đã có xu hướng giảm, nay càng giảm sâu hơn khi có thêm nguồn cung ngoại nhập. Đại diện Peixe BR chỉ trích quyết định cho phép nhập khẩu này là “không có cơ sở chính đáng” trong bối cảnh sản lượng nội địa đang đủ đáp ứng nhu cầu.

Thứ ba, xu hướng hợp tác thương mại song phương cũng ảnh hưởng đến nhập khẩu cá rô phi. Năm 2025, quan hệ Việt Nam – Brazil được nâng tầm đối tác chiến lược, kèm theo thỏa thuận mở cửa thị trường nông sản song phương. Theo đó, Brazil đồng ý mở cửa thị trường cho cá rô phi, cá tra, basa từ Việt Nam, đổi lại Việt Nam mở cửa cho thịt bò Brazil. Đây là lý do quan trọng khiến nhập khẩu cá rô phi từ Việt Nam tăng mạnh trong 2025, khi những rào cản trước đó được dỡ bỏ. Nhìn chung, thị trường Brazil đang chứng kiến sự dịch chuyển từ chỗ khép kín sang bắt đầu tiếp nhận cá rô phi nhập khẩu, nhưng sự dịch chuyển này diễn ra thận trọng và vấp phải nhiều phản ứng từ ngành nuôi nội địa.

Chính sách thương mại và quy định nhập khẩu cá rô phi của Brazil

Chính sách nhập khẩu cá rô phi của Brazil thời gian qua khá thận trọng và chịu ảnh hưởng bởi mục tiêu bảo hộ ngành nuôi nội địa cũng như các yêu cầu vệ sinh an toàn thực phẩm nghiêm ngặt:

• Quy định kiểm dịch và an toàn thực phẩm: Tháng 2/2024, Bộ Nông nghiệp và Bộ Thủy sản Brazil đã ban hành lệnh đình chỉ nhập khẩu tất cả cá rô phi từ Việt Nam cho đến khi rà soát xong các giao thức kiểm dịch hiện hành. Lý do chính là lo ngại về nguy cơ du nhập virus TiLV (Tilapia Lake Virus) – một bệnh nguy hiểm cho cá rô phi vốn chưa có ở Brazil. Nhà chức trách yêu cầu đánh giá rủi ro kỹ lưỡng nhằm ngăn chặn khả năng mầm bệnh xâm nhập qua cá nhập khẩu. Thêm vào đó, phía Brazil cũng quan ngại về việc sử dụng phụ gia polyphosphate trong cá phi lê đông lạnh từ Việt Nam để tăng trọng lượng sản phẩm. Bộ trưởng Nông nghiệp Carlos Fávaro nhấn mạnh nguyên tắc “thận trọng, đảm bảo chất lượng và an toàn cho sản xuất trong nước”, khẳng định Brazil không thể thoả hiệp về an toàn sinh học trong nuôi trồng thủy sản. Lệnh đình chỉ này có hiệu lực vô thời hạn cho đến khi Brazil hoàn tất rà soát và cập nhật xong các quy định kiểm dịch đối với cá rô phi nhập khẩu. (Một số quan sát viên bên ngoài cho rằng động thái này mang màu sắc bảo hộ để hỗ trợ người nuôi trong nước trước áp lực cạnh tranh).
• Thuế quan và chính sách bảo hộ: Trước năm 2025, do nhập khẩu cá rô phi không đáng kể, Brazil chưa áp dụng hạn ngạch nhập khẩu đặc thù nào cho mặt hàng này. Tuy vậy, chính sách thuế có điểm bất cập ở cấp bang: ví dụ, bang São Paulo từng áp thuế ICMS (thuế lưu thông hàng hóa) lên cá rô phi sản xuất trong nước và liên bang, nhưng lại miễn thuế cho cá rô phi nhập khẩu. Điều này tạo ra bất lợi cạnh tranh cho hàng nội địa. Các hiệp hội ngành đã kiến nghị điều chỉnh để xóa bỏ chênh lệch thuế giữa hàng nhập và hàng nội địa. Thực tế, một số địa phương đã hành động: bang Santa Catarina đã ban hành lệnh cấm nhập khẩu phi lê cá rô phi (từ Việt Nam) và được tòa án phê chuẩn. Tiếp đó, bang Paraná – vùng nuôi cá rô phi lớn nhất Brazil – cũng thông qua mức thuế 22% đánh vào cá rô phi nhập khẩu từ năm 2026. Đây được xem như biện pháp bảo hộ chủ động ở cấp bang nhằm “che chắn” ngành cá rô phi nội địa trước cạnh tranh nước ngoài. Các bang khác như São Paulo hiện cũng đang xem xét áp dụng chính sách tương tự (ví dụ: tạm dừng nhập khẩu và đánh thuế ICMS đối với cá rô phi ngoại nhập) để đảm bảo “công bằng” về thuế và an toàn dịch bệnh cho sản phẩm nuôi trong nước.
• Cam kết thương mại quốc tế: Về mặt thương mại, chính phủ Brazil có xu hướng cân bằng giữa bảo hộ trong nước và cam kết quốc tế. Việc cho phép JBS nhập khẩu 700 tấn cá rô phi từ Việt Nam cuối năm 2025 nằm trong khuôn khổ thỏa thuận song phương giữa hai nước, khi Brazil công nhận quy chế thị trường của Việt Nam và đôi bên mở cửa một số mặt hàng nông thủy sản cho nhau. Dù vậy, Brazil vẫn đặt ra các yêu cầu nghiêm ngặt về kiểm dịch đối với từng lô hàng cá rô phi nhập vào, bao gồm chứng nhận vệ sinh thú y và kiểm tra tại cảng. Không có hạn ngạch số lượng chính thức, nhưng thuế và hàng rào kỹ thuật được sử dụng để kiểm soát nhập khẩu ở mức phù hợp, tránh gây sốc cho thị trường nội địa.

Tổng thể, chính sách nhập khẩu cá rô phi của Brazil hiện khá hạn chế và thận trọng. Nhà nước ưu tiên bảo vệ ngành cá trong nước trước nguy cơ dịch bệnh và cạnh tranh giá rẻ, đồng thời chỉ mở cửa nhập khẩu có chọn lọc theo các thỏa thuận thương mại quan trọng.

Các quốc gia xuất khẩu cá rô phi chính vào Brazil

Hiện tại, Việt Nam là quốc gia xuất khẩu cá rô phi chính (hầu như duy nhất) vào Brazil. Trong năm 2023, Việt Nam là nước duy nhất xuất khẩu cá rô phi sang Brazil, với khối lượng khiêm tốn 25 tấn như đã nêu. Sang năm 2025, Việt Nam tiếp tục là nguồn cung chủ đạo khi thị trường Brazil mở cửa trở lại: toàn bộ hàng trăm tấn cá rô phi nhập khẩu vào Brazil năm 2025 đều có xuất xứ từ Việt Nam (chủ yếu dưới dạng phi lê cá rô phi đông lạnh). Việc tập đoàn thực phẩm hàng đầu Brazil là JBS trực tiếp nhập khẩu 700 tấn cá rô phi từ Việt Nam cuối năm 2025 càng khẳng định vai trò của Việt Nam như đối tác cung ứng chính.

Ngược lại, các nước xuất khẩu cá rô phi lớn khác hầu như chưa tham gia thị trường Brazil. Trung Quốc – nước sản xuất và xuất khẩu rô phi hàng đầu thế giới – không xuất khẩu cá rô phi đáng kể nào sang Brazil trong những năm gần đây, có lẽ do Brazil không “mở cửa” cho cá rô phi Trung Quốc hoặc do chi phí vận chuyển, hàng rào kỹ thuật không thuận lợi. Tương tự, các nước Mỹ Latinh sản xuất rô phi (như Colombia, Honduras, v.v.) chủ yếu nhắm đến thị trường Hoa Kỳ và không xuất khẩu sang Brazil. Thống kê thương mại năm 2023 cho thấy ngoài Việt Nam, không có quốc gia nào khác ghi nhận xuất khẩu cá rô phi vào Brazil.

Sở dĩ Việt Nam trở thành nguồn cung tilapia chính là nhờ mối quan hệ thương mại song phương thuận lợi gần đây giữa hai nước. Việt Nam có lợi thế sản xuất các loài cá tra, basa và rô phi với sản lượng lớn và giá cạnh tranh, trong khi Brazil có nhu cầu bổ sung một phần nguồn thủy sản giá rẻ cho thị trường nội địa. Bên cạnh đó, Brazil vốn nhập khẩu nhiều cá da trơn (pangasius) từ Việt Nam trong những năm qua, nên việc mở rộng nhập khẩu sang mặt hàng rô phi là diễn biến dễ hiểu khi rào cản được dỡ bỏ. Ngoài ra, mặt hàng cá hồi vốn chiếm tỷ trọng lớn nhất trong thủy sản nhập khẩu của Brazil (chủ yếu từ Chile) và cá tra/basa từ Việt Nam đứng thứ hai; cá rô phi hiện xếp thứ ba. Điều này cho thấy Việt Nam hiện diện trong cả hai nhóm mặt hàng thủy sản nhập khẩu hàng đầu của Brazil (cá tra và cá rô phi), củng cố vị thế là nguồn cung thủy sản quan trọng cho thị trường Brazil.

Tóm lại, Việt Nam là quốc gia xuất khẩu cá rô phi quan trọng nhất vào Brazil thời điểm hiện tại, còn các quốc gia khác chưa có vai trò đáng kể. Xu hướng có thể thay đổi trong tương lai nếu Brazil ký kết các hiệp định thương mại mới (ví dụ với Trung Quốc hoặc các nước châu Phi – nơi có sản lượng rô phi lớn), nhưng ở hiện tại Việt Nam gần như độc chiếm thị trường xuất khẩu cá rô phi sang Brazil. Các lô cá rô phi nhập khẩu vào Brazil đều cần tuân thủ các tiêu chuẩn kiểm dịch và chất lượng nghiêm ngặt, nhằm đảm bảo lợi ích cho cả người tiêu dùng và ngành nuôi cá rô phi nội địa.